Czorsztynmeer
Het volledige verhaal van Jezioro Czorsztyńskie
1. Eerst was er helemaal geen meer
Wie vandaag langs het water rijdt tussen Czorsztyn, Kluszkowce, Maniowy, Dębno en Niedzica, ziet een groot bergmeer. Maar vóór de jaren 1990 lag hier een brede vallei waardoor de Dunajec stroomde.
De rivier kwam vanuit het zuiden uit de omgeving van Nowy Targ en liep vervolgens tussen de Pieniny en de uitlopers van de Gorce verder richting het noorden.
In de vallei lagen dorpen, akkers, boomgaarden, wegen, boerderijen en kerken.
Het landschap was dus totaal anders dan vandaag.
En juist die Dunajec vormde eeuwenlang zowel een levensader als een gevaar.
2. De grote vijand: de Dunajec en overstromingen
De Dunajec is een typisch bergrivier. Tijdens langdurige regen of plotselinge dooi kan het waterpeil zeer snel stijgen.
In de 19de en vooral 20ste eeuw waren zware overstromingen een terugkerend probleem.
Een van de belangrijkste gebeurtenissen was de catastrofale overstroming van 1934.
Die ramp had grote gevolgen voor de ontwikkeling van de waterbouw in Zuid-Polen.
Daarna werd steeds duidelijker dat men de Dunajec niet alleen lokaal kon beheersen. Er moest ergens een groot reservoir komen dat het water tijdelijk kon vasthouden.
Het idee van een stuwmeer bij Czorsztyn/Niedzica bestond overigens al vóór 1934. De eerste plannen dateren van het begin van de 20ste eeuw. In 1919 werden plannen voorgelegd aan de hydrotechnisch deskundige Gabriel Narutowicz, die later de eerste president van de Tweede Poolse Republiek zou worden.
3. Gabriel Narutowicz en het eerste grote plan
Narutowicz was niet zomaar een politicus. Hij was een internationaal bekend ingenieur en hydrotechnicus.
Hij had ervaring met grote waterbouwkundige projecten in Zwitserland.
Het idee was onderdeel van een veel groter plan:
- Czorsztyn/Niedzica aan de Dunajec
- Rożnów aan de Dunajec
- Porąbka aan de Soła
- Mucharz aan de Skawa
Men wilde daarmee de gevaarlijke rivieren van de Poolse Karpaten beheersen.
Maar de Eerste Wereldoorlog, de oprichting van de Poolse staat en vervolgens de economische en politieke problemen zorgden ervoor dat het project niet onmiddellijk werd uitgevoerd.
De overstroming van 1934 gaf het idee opnieuw een enorme impuls.
Voor de Dunajec werd eerst Rożnów gerealiseerd. Czorsztyn/Niedzica zou veel later volgen.
4. Waarom kwam het pas tientallen jaren later?
Na de Tweede Wereldoorlog kwam het project opnieuw op de tekentafel.
Tussen 1950 en 1964 werden verschillende varianten onderzocht.
En die waren soms enorm ambitieus.
Er werd bijvoorbeeld gedacht aan een reservoir met een inhoud van ongeveer 600 miljoen m³ en zelfs aan systemen waarbij water via tunnels naar andere delen van het Dunajecbekken zou worden geleid.
Uiteindelijk werd gekozen voor een veel beperkter reservoir bij Niedzica.
De plannen gingen uit van ongeveer 250 miljoen m³ water.
In de jaren 1960 werd de gekozen variant verder uitgewerkt. In 1964 nam het Poolse ministerie/Comité van de regering een belangrijk besluit over de waterhuishouding van het Dunajecbekken.
In 1968 werd het voorlopige project goedgekeurd.
En in 1969 begon de investering formeel.
Maar de echte bouw van de hoofdwerken liet nog enkele jaren op zich wachten.
5. Het gigantische project van Czorsztyn–Niedzica
Het project was veel groter dan alleen een dam.
Men bouwde feitelijk een compleet nieuw waterbouwkundig systeem:
Czorsztyn–Niedzica
+
Sromowce Wyżne
+
dijken
+
kanalisering
+
waterzuivering
+
nieuwe wegen
+
nieuwe dorpsinfrastructuur
+
elektriciteitscentrale.
In 1970 werd het project opgesplitst in verschillende onderdelen.
Vanaf 1971 begonnen de voorbereidende werkzaamheden.
De belangrijkste bouwfase begon uiteindelijk in 1975.
6. En toen kwam het moeilijkste gedeelte: de mensen
Een stuwmeer kun je niet bouwen zonder een vallei onder water te zetten.
En deze vallei was bewoond.
De grootste verandering vond plaats bij Maniowy.
Het oude Maniowy bestond al eeuwen.
De geschiedenis gaat minstens terug tot de middeleeuwen; de parochie wordt al in verband gebracht met de 14de eeuw.
Maar het oude dorp lag precies in het toekomstige reservoir.
Daarom moest het worden verplaatst.
Niet een paar huizen.
Een heel dorp.
7. Het oude Maniowy verdween
De bewoners van het oude Maniowy kregen een nieuw dorp.
Tussen ongeveer 1976 en 1980 werd Maniowy Nowe gebouwd op de hellingen boven het toekomstige reservoir.
De nieuwe nederzetting lag ongeveer 570–600 meter boven zeeniveau.
Het oude Maniowy kwam uiteindelijk volledig onder water te liggen.
Daarbij verdwenen:
- honderden huizen en boerderijen
- wegen
- landbouwgrond
- de oude dorpsstructuur
- de oude kerk
- een begraafplaats
- historische gebouwen.
Volgens de gemeente kwamen alleen al in het toekomstige meergebied 353 boerenerven van het oude Maniowy te liggen.
Dat is een van de redenen waarom het meer voor de oudere generatie uit de omgeving niet gewoon een mooi toeristisch meer is.
Het is letterlijk gebouwd bovenop hun vroegere landschap.
8. Maar er werd niet zomaar alles vernietigd
Een belangrijk onderdeel van het project was het redden van historische gebouwen.
Voorwerpen, gebouwen en monumenten werden geïnventariseerd.
Sommige houten gebouwen werden afgebroken en elders opnieuw opgebouwd.
Dat leidde uiteindelijk tot de Osada Turystyczna Czorsztyn op het schiereiland Stylchyn bij Kluszkowce.
Daar werden historische gebouwen uit het gebied opnieuw opgebouwd.
Zo ontstond een soort openluchtmuseum dat een deel van het verdwenen landschap bewaart.
De gemeente vermeldt dat de historische gebouwen in het gebied vóór het vollopen werden gedemonteerd en dat archeologisch onderzoek werd uitgevoerd.
9. De kerk van Maniowy
Een van de meest emotionele onderdelen van de geschiedenis was de oude kerk.
De kerk van Maniowy stond midden in het gebied dat onder water zou komen.
Ze werd afgebroken.
Ook de begraafplaats moest verdwijnen.
De graven werden opgegraven en opnieuw begraven.
Een bijzonder gebouw kon echter worden behouden:
de houten kaplica św. Sebastiana, de begraafplaatskapel uit 1772.
Die werd verplaatst naar het nieuwe kerkhof van Maniowy.
Dit is vandaag een van de tastbare herinneringen aan het oude Maniowy.
10. Niet alleen Maniowy werd getroffen
Ook andere dorpen veranderden ingrijpend.
Czorsztyn
Het historische centrum van Czorsztyn lag laag bij de rivier en het kasteel.
Door het nieuwe meer moesten bewoners van de lager gelegen delen naar hoger terrein verhuizen.
De huidige kern ligt daarom hoger, rond Nadzamcze.
Het middeleeuwse kasteel bleef echter boven het toekomstige water uitsteken.
Dat was een van de grote landschappelijke voordelen van het project:
het Kasteel van Czorsztyn veranderde van een ruïne boven de Dunajec in een ruïne boven een groot meer.
11. Kluszkowce
Ook Kluszkowce werd getroffen.
Meer dan 50 boerderijen in het lager gelegen zuidelijke deel moesten verdwijnen of worden verplaatst.
Tegelijkertijd kreeg Kluszkowce dankzij het meer een geheel nieuwe toekomst.
Het dorp groeide uit tot een belangrijk toeristisch centrum.
En aan het meer ontstond de eerder genoemde Osada Turystyczna Czorsztyn.
12. Het oude landschap werd archeologisch onderzocht
Voordat het water kwam, moest men zo veel mogelijk informatie verzamelen.
Er werden:
- archeologische onderzoeken
- historische inventarisaties
- bouwkundige onderzoeken
- onderzoeken van begraafplaatsen
- onderzoeken van historische gebouwen
uitgevoerd.
Dat was belangrijk omdat na het vollopen een groot deel van het oude landschap definitief verdwenen zou zijn.
De werkzaamheden aan het toekomstige reservoir omvatten daarom veel meer dan beton, grond en water.
Het was ook een enorme archeologische en historische operatie.
13. De bouw van de dam
De belangrijkste dam werd bij Niedzica gebouwd.
Het uiteindelijke bouwwerk is indrukwekkend:
- lengte: 404 meter
- hoogte: 56 meter
- ongeveer 1,8 miljoen m³ plaatselijk grindmateriaal
- centrale kleidichting
- reservoircapaciteit ongeveer 238 miljoen m³.
De dam is een aard-/grinddam met een centrale kleikern.
Volgens ZEW Niedzica is het de hoogste aarddam van Polen.
14. De elektriciteitscentrale
De dam heeft niet alleen een waterstaatkundige functie.
Onder de dam bevindt zich de waterkrachtcentrale.
Het bijzondere is dat deze centrale ook pompaccumulatie kan gebruiken.
Er zijn twee omkeerbare turbines.
Het geïnstalleerde vermogen bedraagt ongeveer:
2 × 46 MW.
Wanneer de vraag naar elektriciteit groot is, kan water door de turbines naar beneden stromen en elektriciteit produceren.
Wanneer er veel elektriciteit beschikbaar is en de vraag lager is, kan water weer omhoog worden gepompt.
Daardoor functioneert het systeem als een soort enorme energiebuffer.
15. Sromowce Wyżne: het tweede meer
Het project bestaat eigenlijk uit twee reservoirs.
Beneden/voorbij de hoofdzone ligt het kleinere Jezioro Sromowieckie bij Sromowce Wyżne.
De dam daar werd eerder voltooid.
In 1994 werd het reservoir en de waterkrachtcentrale van Sromowce Wyżne in gebruik genomen.
Het kleinere reservoir helpt onder andere om de afvoer van het systeem te regelen.
16. De protesten
Vanaf het einde van de jaren 1980 ontstond er steeds meer weerstand.
Jongeren, milieuactivisten en tegenstanders van de dam protesteerden tegen de verdere bouw.
In 1990–1993 vonden zelfs blokkades van toegangswegen naar de bouwplaats plaats.
De bezwaren hadden onder meer te maken met:
- vernietiging van het landschap
- verlies van landbouwgrond
- verdwijnen van dorpen
- aantasting van natuur
- aantasting van het Pieniny-landschap
- historische monumenten.
De protesten konden de bouw uiteindelijk niet stoppen.
Dit maakt de geschiedenis van het meer interessant: het was vanaf het begin niet alleen een technisch project, maar ook een maatschappelijk conflict.
17. Het water kwam
In 1995 begon het reservoir daadwerkelijk te worden gevuld.
Eerst werd het waterpeil gecontroleerd verhoogd.
Tegelijk werden de laatste werken uitgevoerd:
- oevers verstevigen
- beschermende dijken bouwen
- wegen aanpassen
- riolering aanleggen
- waterzuiveringsinstallaties bouwen
- groenvoorzieningen aanleggen
- historische gebouwen verplaatsen
- archeologisch onderzoek afronden.
In 1996 werd de hoofdconstructie van de dam voltooid en werd het reservoir verder gevuld.
18. En toen kwam 1997
Dit is misschien wel het meest opmerkelijke hoofdstuk.
De bouw was praktisch voltooid toen Polen in 1997 werd getroffen door een van zijn zwaarste overstromingen van de moderne geschiedenis.
De timing was bijna ongelofelijk.
Het nieuwe reservoir kon juist toen zijn belangrijkste functie demonstreren.
Volgens de gemeente Czorsztyn kon het reservoir ongeveer 60% van de stormachtige hoogwatergolf opvangen; de gemeten afvoer bedroeg ongeveer 1.400 m³/s, vergelijkbaar met de historische overstroming van 1934.
Daarmee kreeg de dam onmiddellijk een bijzonder plaatsje in de geschiedenis van de regio.
Het reservoir was ontworpen om overstromingen te beperken — en nauwelijks was het voltooid of het moest precies dat doen.
19. Wat doet het meer eigenlijk?
Het meer heeft verschillende functies.
1. Hoogwaterbescherming
Het belangrijkste oorspronkelijke doel.
Bij extreem hoge waterafvoer kan water tijdelijk worden opgeslagen.
2. Waterbeheer
Het reservoir helpt de afvoer van de Dunajec te reguleren.
3. Elektriciteitsproductie
De centrale in Niedzica produceert hydro-elektrische energie.
4. Energiebuffering
Door het pompaccumulatiesysteem kan energie tijdelijk worden opgeslagen.
5. Waterkwaliteit
Rond het meer werd een groot programma voor riolering en afvalwaterzuivering uitgevoerd.
6. Toerisme
En dat laatste is inmiddels enorm belangrijk geworden.
20. Het merkwaardige gevolg: het meer werd een toeristische motor
Een gebied dat oorspronkelijk werd aangepast vanwege waterbeheer veranderde uiteindelijk ook economisch.
Vandaag vormt het meer samen met:
- Niedzica
- Czorsztyn
- Kluszkowce
- Maniowy
- Dębno
- Frydman
- Falsztyn
- Huba
- Mizerna
een groot toeristisch gebied.
Er kwamen:
- hotels
- pensions
- restaurants
- jachthavens
- stranden
- rondvaartboten
- fietswegen
- watersport
- recreatievoorzieningen.
21. Het meer veranderde ook de skyline
Vóór 1997 keek je vanuit de omgeving van Czorsztyn en Niedzica naar een rivierdal.
Nu kijk je uit over een enorm wateroppervlak.
En daardoor ontstond een heel bijzonder panorama:
kasteel Czorsztyn – meer – kasteel Niedzica – Pieniny – Gorce – Tatra.
Dat beeld is inmiddels een van de bekendste landschappen van Małopolska.
22. De twee kastelen kregen een nieuwe betekenis
Dit is misschien het mooiste symbolische gevolg.
Aan beide kanten van het nieuwe meer staan twee historische kastelen:
Zamek Czorsztyn
en
Zamek Niedzica.
Het ene is een romantische ruïne.
Het andere is een grotendeels bewaard gebleven middeleeuwse burcht.
Vóór het meer stonden ze boven de Dunajec.
Nu lijken ze boven hetzelfde meer tegenover elkaar te staan.
23. De fietsroute rond het meer
Een van de modernste gevolgen van het project is de toeristische infrastructuur.
Er kwam een grote fietsroute rond het meer.
De lus is ruim 30 kilometer lang en verbindt de landschappen rond het reservoir.
Je krijgt onderweg:
- Gorce
- Pieniny
- het meer
- kastelen
- dorpen
- bossen
- Tatra-panorama's.
Dat maakt het meer tegenwoordig tot veel meer dan een waterbouwkundig project.
24. Het meer is niet altijd even groot
Een interessant detail is dat je verschillende cijfers over de oppervlakte kunt tegenkomen.
Dat komt doordat het waterpeil varieert.
ZEW Niedzica noemt bijvoorbeeld een oppervlakte van ongeveer 1.226 hectare en een inhoud van circa 238 miljoen m³ bij de betreffende bedrijfscondities. De gemeente Czorsztyn noemt ongeveer 1.120 hectare, met een maximale oppervlakte van circa 1.335 hectare.
Het is dus beter om niet één getal als "de oppervlakte" te behandelen zonder erbij te zeggen bij welk waterpeil.
25. Wat ligt er nu onder het water?
Dat is misschien het fascinerendste onderdeel van het hele verhaal.
Onder het huidige meer ligt het landschap van vóór 1995–1997.
Daar lagen:
- wegen
- erven
- boomgaarden
- landbouwgrond
- dorpsstructuren
- oude oevers van de Dunajec
- funderingen
- historische sporen.
Vooral het oude Maniowy is hierbij belangrijk.
Bij uitzonderlijk lage waterstanden kunnen soms resten van het vroegere landschap zichtbaar worden.
Daarom wordt het meer door sommige bewoners niet alleen als "Jezioro Czorsztyńskie" ervaren, maar ook als een soort verzonken landschap.
26. Het verdwenen Maniowy leeft verder
Het bijzondere is dat Maniowy niet volledig verdwenen is.
Er bestaat een oud Maniowy onder het water en een nieuw Maniowy boven het water.
Het nieuwe dorp werd bewust gebouwd om de bevolking van het oude dorp op te vangen.
De huidige Maniowy werd uiteindelijk zelfs het administratieve centrum van de gemeente Czorsztyn. Sinds 1993 is het de zetel van het gemeentebestuur.
Dat betekent dat de bouw van het meer uiteindelijk niet alleen een geografische maar ook een bestuurlijke verandering veroorzaakte.
27. Een belangrijk onderscheid: "meer" versus "reservoir"
Officieel is Jezioro Czorsztyńskie een kunstmatig waterreservoir.
In het Pools wordt daarom ook vaak gesproken over:
Zbiornik Czorsztyński
of
Zbiornik Czorsztyn–Niedzica.
Het woord "jezioro" — meer — is inmiddels volledig ingeburgerd omdat het landschap zich na bijna dertig jaar natuurlijk is gaan gedragen en door de bevolking als een meer wordt ervaren.
Maar technisch gezien is de oorsprong duidelijk:
het is een door een dam gevormd stuwmeer.
28. Waarom werd de dam juist bij Niedzica gebouwd?
Dat heeft met de geografie van de vallei te maken.
De dam ligt op een strategische plek waar de vallei voldoende kan worden afgesloten om een groot reservoir te creëren.
Tegelijkertijd kon men de bestaande natuurlijke hoogteverschillen benutten voor waterkracht.
De locatie maakte het mogelijk om een reservoir te creëren dat zich kilometers stroomopwaarts uitstrekt.
Het huidige meer loopt ruwweg van de dam bij Niedzica tot in de omgeving van Dębno/Maniowy.
29. De prijs van het project
Het is belangrijk om het verhaal niet alleen als succesverhaal te vertellen.
De dam bracht aantoonbare voordelen:
- bescherming tegen hoogwater
- elektriciteitsproductie
- betere waterhuishouding
- nieuwe infrastructuur
- toerisme.
Maar daar stonden grote kosten tegenover:
- verlies van het oude Maniowy
- verplaatsing van bewoners
- verlies van landbouwgrond
- verdwijnen van historische gebouwen
- verandering van het traditionele landschap
- langdurige maatschappelijke conflicten
- ingrijpende verandering van ecosystemen.
Daarom bestaan er tot vandaag verschillende herinneringen aan de bouw.
Voor toeristen is het een prachtig meer.
Voor sommige voormalige bewoners is het ook het water waaronder hun oude dorp ligt.
30. De ironie van de geschiedenis
Er zit een opmerkelijke historische cirkel in.
1905: eerste serieuze plannen.
1919: Narutowicz wordt bij de plannen betrokken.
1934: grote overstroming geeft nieuwe impuls.
1964: regeringsbesluit.
1968: project goedgekeurd.
1969: investering begint.
1975: hoofdwerken beginnen.
1980s: steeds grotere maatschappelijke weerstand.
1990–1993: protesten en blokkades.
1995: reservoir begint zich te vullen.
1996: hoofdwerken voltooid.
1997: grote overstroming en voltooiing van het hele systeem.
En vervolgens verandert het gebied van een rivierdal in een van de bekendste toeristische landschappen van Zuid-Polen.
31. En zo ziet het verhaal er vandaag uit
Wanneer je vandaag vanaf Czorsztyn over het water kijkt, zie je dus eigenlijk verschillende tijdlagen tegelijk:
Middeleeuwen
→ het kasteel van Czorsztyn en de oude handelsroute naar Hongarije.
16de–19de eeuw
→ dorpen, landbouw, houten huizen en de oude Dunajecvallei.
20ste eeuw
→ overstromingen en de plannen voor waterbeheer.
1970–1990
→ enorme bouwplaats, verhuizingen en protesten.
1995–1997
→ het dal loopt vol.
1997
→ het nieuwe reservoir krijgt onmiddellijk te maken met een historische overstroming.
21ste eeuw
→ het water wordt een toeristische bestemming met boten, stranden, fietsroute, hotels en recreatie.
Dat is waarom Jezioro Czorsztyńskie eigenlijk een heel bijzondere plek is: het is geen natuurlijk meer dat toevallig naast historische dorpen ligt. Het is een nieuw landschap dat letterlijk bovenop een oud landschap is gebouwd.
De belangrijkste cijfers
| Kenmerk | Gegevens |
|---|---|
| Type | kunstmatig stuwmeer |
| Rivier | Dunajec |
| Hoofddam | Niedzica |
| Damhoogte | 56 m |
| Dam lengte | 404 m |
| Waterinhoud | ca. 238 miljoen m³ |
| Oppervlakte | ca. 1.100–1.300 ha, afhankelijk van waterpeil |
| Bouw hoofdwerken | vanaf 1975 |
| Eerste vulling | 1995 |
| Hoofdwerken voltooid | 1996 |
| Hele systeem voltooid | 1997 |
| Grote test | overstroming 1997 |
| Waterkracht | 2 × ca. 46 MW |
| Belangrijkste verdwenen plaats | Stare Maniowy |
De technische gegevens zijn afkomstig van ZEW Niedzica en de gemeente Czorsztyn; de oppervlakte verschilt afhankelijk van het gehanteerde waterpeil.
