Written by Erik Johan Winnelinckx on . Posted in Uncategorised.

Jezioro Czorsztyńskie

Jezioro Czorsztyńskie – cała historia

Historia Jeziora Czorsztyńskiego to znacznie więcej niż historia sztucznego zbiornika wodnego. To opowieść o powodziach, planach budowy zbiornika sięgających czasów Galicji, rzece Dunajec, średniowiecznych zamkach, wsiach, które zniknęły pod wodą, przesiedleniach mieszkańców, protestach społecznych, energetyce, ochronie przyrody i rozwoju turystyki.

Dzisiaj Jezioro Czorsztyńskie jest jednym z najbardziej charakterystycznych krajobrazów Małopolski. Jednak jeszcze kilka dziesięcioleci temu w miejscu dzisiejszego jeziora znajdowała się szeroka dolina Dunajca, zamieszkana przez ludzi i wykorzystywana rolniczo.

1. Najpierw nie było tutaj żadnego jeziora

Dzisiaj, jadąc między Czorsztynem, Kluszkowcami, Maniowami, Dębnem i Niedzicą, widzimy rozległą taflę wody. Dawniej wyglądało to zupełnie inaczej.

Przez dolinę płynął Dunajec, a wokół znajdowały się:

  • wsie,

  • pola uprawne,

  • łąki,

  • sady,

  • gospodarstwa,

  • drogi,

  • mosty,

  • kościoły i kaplice.

Dunajec był jednocześnie źródłem życia i zagrożeniem. W czasie długotrwałych opadów deszczu lub gwałtownych roztopów jego poziom mógł bardzo szybko wzrosnąć.

Właśnie powodzie były jednym z głównych powodów, dla których zaczęto poważnie myśleć o budowie dużego zbiornika retencyjnego.

2. Dunajec – rzeka, która potrafiła być groźna

Dunajec jest typową rzeką górską. W czasie intensywnych opadów woda z górskich potoków bardzo szybko trafia do głównego koryta.

W XIX i szczególnie w XX wieku powodzie były poważnym problemem dla miejscowości położonych w dolinie Dunajca.

Jedną z najważniejszych była katastrofalna powódź w 1934 roku.

To właśnie ta powódź stała się jednym z najważniejszych argumentów za budową dużych zbiorników retencyjnych w Karpatach.

Co ciekawe, pomysły budowy zbiornika w rejonie Czorsztyna i Niedzicy pojawiły się jeszcze przed powodzią w 1934 roku. Pierwsze poważniejsze koncepcje sięgały początku XX wieku.

3. Gabriel Narutowicz i pierwsze plany

W historii projektu ważną postacią był Gabriel Narutowicz – wybitny inżynier hydrotechniki, który później został pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej.

Narutowicz miał duże doświadczenie w budowie elektrowni wodnych i zapór, zdobyte między innymi w Szwajcarii.

Już w 1919 roku przedstawiono mu koncepcje związane z regulacją Dunajca i budową zbiorników retencyjnych.

Planowano stworzenie całego systemu zbiorników w Karpatach.

Wśród rozważanych lokalizacji znajdowały się między innymi:

  • Czorsztyn–Niedzica na Dunajcu,

  • Rożnów na Dunajcu,

  • Porąbka na Sole,

  • Mucharz na Skawie.

Celem było jednocześnie:

  • ograniczenie zagrożenia powodziowego,

  • regulacja przepływu rzek,

  • produkcja energii elektrycznej.

Jednak wojny, zmiany polityczne i problemy gospodarcze spowodowały, że realizacja projektu została odłożona.

4. Powódź 1934 roku zmieniła sytuację

Powódź z 1934 roku pokazała skalę zagrożenia.

W następnych latach rozpoczęto realizację kolejnych inwestycji hydrotechnicznych.

Najpierw powstał zbiornik w Rożnowie.

Koncepcja zbiornika w rejonie Czorsztyna i Niedzicy również była wielokrotnie analizowana, jednak jej realizacja miała nastąpić dopiero wiele lat później.

Po II wojnie światowej projekt ponownie trafił na deski kreślarskie.

5. Wielkie plany powojenne

W latach 1950–1964 analizowano wiele różnych wariantów budowy zbiornika.

Niektóre projekty przewidywały znacznie większy zbiornik niż ten, który znamy dzisiaj.

Rozważano między innymi zbiornik o pojemności około 600 milionów m³ wody, a także systemy tuneli i kanałów, które miałyby umożliwiać przerzut wody pomiędzy poszczególnymi częściami dorzecza Dunajca.

Ostatecznie wybrano mniejszy wariant zbiornika w rejonie Niedzicy.

Planowana pojemność została ustalona na około 250 milionów m³.

W 1964 roku podjęto ważne decyzje dotyczące gospodarki wodnej dorzecza Dunajca.

W 1968 roku zatwierdzono projekt w zasadniczym kształcie.

W 1969 roku inwestycja oficjalnie weszła w fazę realizacji.

6. To nie była tylko budowa jednej zapory

Projekt Czorsztyn–Niedzica był ogromnym przedsięwzięciem.

Nie chodziło wyłącznie o wybudowanie jednej zapory.

Powstał cały system obejmujący między innymi:

  • główną zaporę w Niedzicy,

  • zbiornik Czorsztyński,

  • zbiornik Sromowiecki,

  • elektrownie wodne,

  • wały ochronne,

  • nowe drogi,

  • przebudowę istniejącej infrastruktury,

  • kanalizację,

  • oczyszczalnie ścieków,

  • nowe tereny mieszkaniowe.

Przygotowania rozpoczęły się na początku lat 70., a najważniejsze prace budowlane prowadzono od 1975 roku.

7. Najtrudniejsza część – ludzie

Każdy zbiornik zaporowy oznacza zmianę krajobrazu.

W przypadku Czorsztyna oznaczało to jednak coś znacznie większego.

Dolina była zamieszkana.

Znajdowały się tutaj całe wsie, gospodarstwa, pola, sady, drogi i zabytki.

Największym symbolem tych zmian stały się Maniowy.

8. Stare Maniowy zniknęły pod wodą

Stare Maniowy były historyczną miejscowością istniejącą od wielu stuleci.

Jednak znajdowały się dokładnie na terenie przyszłego zbiornika.

Dlatego mieszkańcy musieli opuścić swoje gospodarstwa.

W latach 70. rozpoczęto budowę nowej miejscowości – Maniowy Nowe – położonej wyżej, na zboczach ponad przyszłym zbiornikiem.

Była to ogromna operacja.

Nie chodziło o przeniesienie kilku domów.

Przenoszono praktycznie całą wieś.

Zniknęły między innymi:

  • gospodarstwa,

  • domy,

  • drogi,

  • pola,

  • sady,

  • stara zabudowa wsi,

  • kościół,

  • część infrastruktury,

  • cmentarz.

Według informacji gminy Czorsztyn na terenie przyszłego zbiornika znalazły się 353 gospodarstwa rolne.

9. Stary kościół i cmentarz

Jednym z najbardziej symbolicznych elementów całej historii był stary kościół w Maniowach.

Znajdował się na terenie, który miał zostać zalany.

Kościół został rozebrany.

Również cmentarz musiał zostać przeniesiony.

Ekshumowano groby, a szczątki pochowano ponownie na nowym cmentarzu.

Nie wszystko jednak zniknęło.

Zachowano między innymi drewnianą kaplicę św. Sebastiana z 1772 roku, którą przeniesiono na nowy cmentarz w Maniowach.

Dzięki temu do dziś można zobaczyć materialny ślad dawnej miejscowości.

10. Nie tylko Maniowy uległy zmianie

Budowa zbiornika wpłynęła również na inne miejscowości.

Czorsztyn

Najniżej położone części Czorsztyna znalazły się w strefie przyszłego zbiornika.

Mieszkańcy musieli przenieść się na wyżej położone tereny.

Powstała nowa część miejscowości, między innymi w rejonie Nadzamcza.

Jednocześnie nad przyszłym jeziorem pozostały ruiny zamku w Czorsztynie.

W ten sposób średniowieczna ruina, która wcześniej dominowała nad doliną Dunajca, zaczęła dominować nad taflą jeziora.

11. Kluszkowce

Również Kluszkowce zostały dotknięte budową zbiornika.

Ponad 50 gospodarstw znajdujących się w niżej położonej części miejscowości musiało zostać usuniętych lub przeniesionych.

Jednocześnie Kluszkowce otrzymały zupełnie nowe możliwości rozwoju.

Po powstaniu jeziora miejscowość zaczęła coraz bardziej rozwijać się jako ośrodek turystyczny.

12. Ratowanie zabytków

Budowa zbiornika oznaczała również konieczność ratowania zabytków.

Przed zalaniem przeprowadzono:

  • inwentaryzację zabytków,

  • badania archeologiczne,

  • dokumentację historyczną,

  • badania architektoniczne,

  • przenoszenie wybranych drewnianych budynków.

Jednym z efektów tych działań jest Osada Turystyczna Czorsztyn na półwyspie Stylchyn.

Przeniesiono tam i odtworzono wiele tradycyjnych budynków z terenów objętych inwestycją.

Dzięki temu część dawnego krajobrazu kulturowego można oglądać do dziś.

13. Badania archeologiczne

Przed zalaniem terenu przeprowadzono szeroko zakrojone badania.

Dokumentowano:

  • dawne zabudowania,

  • cmentarze,

  • drogi,

  • stanowiska archeologiczne,

  • historyczne układy przestrzenne,

  • zabytkowe budynki.

Było to szczególnie ważne dlatego, że po napełnieniu zbiornika wiele z tych miejsc miało zostać na zawsze przykrytych wodą.

Budowa zbiornika była więc nie tylko przedsięwzięciem hydrotechnicznym.

Była również ogromną operacją archeologiczną i historyczną.

14. Budowa zapory w Niedzicy

Najważniejsza zapora powstała w Niedzicy.

Jej parametry są imponujące:

  • długość: około 404 metry,

  • wysokość: około 56 metrów,

  • pojemność zbiornika: około 238 milionów m³ wody.

Jest to zapora ziemna z rdzeniem uszczelniającym.

Według ZEW Niedzica jest to najwyższa zapora ziemna w Polsce.

15. Elektrownia wodna

Zapora pełni nie tylko funkcję przeciwpowodziową.

W jej obrębie znajduje się elektrownia wodna.

Zastosowano w niej dwa odwracalne zespoły turbin.

Łączna moc zainstalowana wynosi około:

2 × 46 MW.

System może działać również w trybie pompowym.

Kiedy zapotrzebowanie na energię jest wysokie, woda przepływa przez turbiny i produkuje energię.

Kiedy zapotrzebowanie jest mniejsze, energia może zostać wykorzystana do przepompowania wody z powrotem.

W ten sposób zbiornik może pełnić również funkcję swoistego magazynu energii.

16. Zbiornik Sromowiecki

System nie kończy się na głównym zbiorniku.

Poniżej znajduje się mniejszy Zbiornik Sromowiecki w rejonie Sromowiec Wyżnych.

Powstała tam również elektrownia wodna.

Zbiornik Sromowiecki pomaga między innymi w regulowaniu przepływu wody w całym systemie.

17. Protesty przeciwko budowie

Wraz z postępem budowy rosły również protesty społeczne.

Szczególnie na przełomie lat 80. i 90. pojawiły się silne głosy sprzeciwu.

Przeciwko inwestycji występowali między innymi mieszkańcy, działacze ekologiczni i młodzież.

Argumentowano, że budowa:

  • niszczy krajobraz,

  • prowadzi do likwidacji gospodarstw,

  • zmienia środowisko naturalne,

  • niszczy historyczny krajobraz kulturowy,

  • wpływa na Pieniny i ich przyrodę.

W latach 1990–1993 dochodziło nawet do blokowania dróg prowadzących na teren budowy.

Protesty nie doprowadziły jednak do zatrzymania inwestycji.

18. Napełnianie zbiornika

W 1995 roku rozpoczęto napełnianie zbiornika.

Woda zaczęła stopniowo zajmować dawną dolinę Dunajca.

Jednocześnie prowadzono ostatnie prace:

  • umacniano brzegi,

  • budowano wały,

  • przebudowywano drogi,

  • kończono kanalizację,

  • uruchamiano oczyszczalnie ścieków,

  • zabezpieczano zabytki,

  • kończono prace archeologiczne.

W 1996 roku główne prace przy zaporze zostały zakończone.

19. Rok 1997 – wielka próba

Wydarzyło się wtedy coś niezwykłego.

Wkrótce po zakończeniu budowy Polskę nawiedziła katastrofalna powódź w 1997 roku.

Była to jedna z największych powodzi w najnowszej historii kraju.

Nowy zbiornik Czorsztyński znalazł się więc niemal natychmiast w sytuacji, do której został zaprojektowany.

Według informacji gminy Czorsztyn zbiornik był w stanie przejąć około 60% fali powodziowej, przy przepływie sięgającym około 1400 m³/s.

Było to porównywalne z sytuacją podczas wielkiej powodzi w 1934 roku.

W ten sposób inwestycja, której głównym celem była między innymi ochrona przeciwpowodziowa, bardzo szybko została poddana prawdziwej próbie.

20. Do czego służy Jezioro Czorsztyńskie?

Zbiornik ma kilka podstawowych funkcji.

Ochrona przeciwpowodziowa

To jeden z najważniejszych powodów jego powstania.

Podczas wysokich stanów wody zbiornik może czasowo przejąć część fali powodziowej.

Regulacja przepływu Dunajca

Zbiornik pozwala kontrolować ilość wody przepływającej w dół rzeki.

Produkcja energii

Elektrownia w Niedzicy produkuje energię elektryczną.

Magazynowanie energii

Dzięki możliwości pompowania wody system może pełnić funkcję magazynu energii.

Gospodarka wodna

Inwestycja doprowadziła również do rozwoju kanalizacji i oczyszczania ścieków w miejscowościach położonych wokół zbiornika.

Turystyka

Z czasem turystyka stała się jedną z najważniejszych nowych funkcji tego obszaru.

21. Jezioro zmieniło gospodarkę regionu

To, co początkowo było przede wszystkim inwestycją hydrotechniczną, stopniowo stało się również ogromnym impulsem dla turystyki.

Rozwinęły się:

  • pensjonaty,

  • hotele,

  • restauracje,

  • przystanie,

  • plaże,

  • rejsy statkami,

  • sporty wodne,

  • trasy rowerowe,

  • atrakcje turystyczne.

Miejscowości takie jak Niedzica, Czorsztyn, Kluszkowce, Maniowy czy Frydman zaczęły coraz mocniej wykorzystywać obecność jeziora jako element swojej oferty turystycznej.

22. Dwa zamki nad jednym jeziorem

Jednym z najbardziej niezwykłych efektów powstania zbiornika jest obecność dwóch historycznych zamków.

Po jednej stronie znajduje się:

Zamek Czorsztyński

– częściowo zachowana średniowieczna ruina.

Po drugiej stronie:

Zamek Dunajec w Niedzicy

– jedna z najlepiej zachowanych średniowiecznych warowni w regionie.

Przed powstaniem jeziora oba zamki znajdowały się nad doliną Dunajca.

Dzisiaj wyglądają tak, jakby strzegły dwóch brzegów jednego jeziora.

To właśnie ten widok stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów Małopolski.

23. Rowerem wokół jeziora

Po powstaniu zbiornika rozwinięto również infrastrukturę turystyczną.

Jedną z najważniejszych atrakcji jest trasa rowerowa prowadząca wokół Jeziora Czorsztyńskiego.

Pętla ma ponad 30 kilometrów.

Po drodze można podziwiać:

  • Jezioro Czorsztyńskie,

  • Pieniny,

  • Gorce,

  • Tatry,

  • zamki w Czorsztynie i Niedzicy,

  • tradycyjne wsie,

  • lasy i górskie krajobrazy.

W ten sposób teren dawnej doliny Dunajca stał się jednym z najpopularniejszych miejsc rekreacyjnych w regionie.

24. Dlaczego różne źródła podają różną powierzchnię jeziora?

W przypadku Jeziora Czorsztyńskiego można spotkać różne wartości dotyczące jego powierzchni.

Nie oznacza to koniecznie błędu.

Powierzchnia zbiornika zależy bowiem od aktualnego poziomu wody.

ZEW Niedzica podaje około 1226 hektarów dla określonych warunków eksploatacyjnych, natomiast źródła gminne podają około 1120 hektarów, a przy maksymalnym poziomie nawet około 1335 hektarów.

Dlatego powierzchnię jeziora najlepiej podawać razem z informacją o poziomie piętrzenia.

25. Co znajduje się pod wodą?

To jeden z najbardziej fascynujących elementów całej historii.

Pod powierzchnią Jeziora Czorsztyńskiego znajduje się dawny krajobraz doliny Dunajca.

Znajdowały się tam:

  • drogi,

  • gospodarstwa,

  • pola,

  • sady,

  • fragmenty dawnych wsi,

  • stare koryto Dunajca,

  • fundamenty,

  • pozostałości dawnej infrastruktury.

Najbardziej znanym przykładem jest Stare Maniowy.

W czasie wyjątkowo niskiego poziomu wody niektóre ślady dawnego krajobrazu mogą czasami stać się częściowo widoczne.

Dlatego jezioro można traktować również jako swoiste „zatopione dziedzictwo” regionu.

26. Stare Maniowy nadal istnieją – tylko pod wodą

Historia Maniowych jest szczególna.

Istnieją bowiem niejako dwa Maniowy:

Stare Maniowy – dawna wieś znajdująca się obecnie pod wodą,

oraz

Nowe Maniowy – miejscowość zbudowana dla przesiedlonych mieszkańców.

Nowa miejscowość została zaprojektowana i wybudowana wyżej, poza zasięgiem przyszłego zbiornika.

Z czasem Maniowy stały się również siedzibą gminy Czorsztyn.

W ten sposób budowa zbiornika zmieniła nie tylko krajobraz, lecz także układ administracyjny i gospodarczy całego regionu.

27. Jezioro czy zbiornik?

W języku codziennym wszyscy mówią:

Jezioro Czorsztyńskie – Jezioro Czorsztyńskie.

Technicznie jest to jednak sztuczny zbiornik zaporowy.

W dokumentach można spotkać nazwę:

Zbiornik Czorsztyński

lub

Zbiornik Czorsztyn–Niedzica.

Powstał on dzięki przegrodzeniu doliny Dunajca zaporą.

Po prawie trzydziestu latach istnienia krajobraz wokół niego stał się jednak tak naturalny, że dla mieszkańców i turystów jest po prostu jeziorem.

28. Dlaczego zaporę zbudowano właśnie w Niedzicy?

Decydujące znaczenie miała tutaj geografia doliny.

W rejonie Niedzicy znajdowało się dogodne miejsce do zamknięcia doliny i utworzenia dużego zbiornika.

Jednocześnie różnica wysokości pozwalała wykorzystać wodę do produkcji energii.

Po spiętrzeniu wody powstał zbiornik, który rozciąga się wiele kilometrów w górę doliny, aż w okolice Dębna i Maniowych.

29. Cena tej inwestycji

Historii Jeziora Czorsztyńskiego nie można opowiadać wyłącznie jako historii sukcesu technicznego.

Zapora przyniosła wiele korzyści:

  • ochronę przeciwpowodziową,

  • produkcję energii,

  • regulację Dunajca,

  • rozwój infrastruktury,

  • rozwój turystyki.

Ale cena była wysoka.

Zniknęła część dawnego krajobrazu.

Przesiedlono mieszkańców.

Utracono gospodarstwa i grunty rolne.

Zniknęły historyczne fragmenty miejscowości.

Zmieniły się ekosystemy i tradycyjny krajobraz kulturowy.

Dlatego pamięć o budowie zbiornika jest różna.

Dla turysty jest to piękne jezioro.

Dla niektórych dawnych mieszkańców jest to również woda, pod którą znajduje się miejsce ich rodzinnego domu.

30. Niezwykła historia w kilku datach

Historia Jeziora Czorsztyńskiego wygląda jak długa droga trwająca prawie cały XX wiek:

początek XX wieku
→ pierwsze poważne koncepcje budowy zbiornika.

1919
→ Gabriel Narutowicz uczestniczy w pracach nad koncepcjami gospodarki wodnej.

1934
→ katastrofalna powódź na Dunajcu.

lata 50. i 60.
→ kolejne warianty projektu.

1964
→ ważne decyzje dotyczące gospodarki wodnej dorzecza Dunajca.

1968
→ zatwierdzenie projektu.

1969
→ formalny początek inwestycji.

1975
→ rozpoczęcie głównych prac budowlanych.

lata 70. i 80.
→ budowa nowych Maniowych i przesiedlenia mieszkańców.

lata 80. i początek 90.
→ narastające protesty ekologiczne i społeczne.

1990–1993
→ blokady i protesty przeciwko budowie.

1995
→ rozpoczęcie napełniania zbiornika.

1996
→ zakończenie głównych prac przy zaporze.

1997
→ wielka powódź i pierwsza wielka próba nowego systemu.

XXI wiek
→ rozwój turystyki, sportów wodnych i infrastruktury wokół jeziora.

31. Jezioro, które przykryło dawny świat

Kiedy dzisiaj stoimy nad Jeziorem Czorsztyńskim, widzimy kilka epok jednocześnie.

Średniowiecze
– zamki Czorsztyn i Niedzica oraz dawne szlaki handlowe.

XVII–XIX wiek
– wsie, gospodarstwa, pola, sady i tradycyjna kultura góralska.

XX wiek
– powodzie, plany hydrotechniczne i wielka inwestycja państwowa.

Lata 1970–1990
– budowa zapory, przesiedlenia i protesty.

1995–1997
– napełnianie zbiornika i powstanie nowego krajobrazu.

XXI wiek
– turystyka, żeglarstwo, rejsy, rowery, hotele i rekreacja.

Dlatego Jezioro Czorsztyńskie jest czymś więcej niż tylko zbiornikiem wodnym.

To nowy krajobraz zbudowany nad starym krajobrazem.

Pod jego wodą znajduje się część historii miejscowości, które przez wieki żyły w dolinie Dunajca.

Najważniejsze dane

Cecha Dane
Rodzaj sztuczny zbiornik zaporowy
Rzeka Dunajec
Główna zapora Niedzica
Wysokość zapory ok. 56 m
Długość zapory ok. 404 m
Pojemność ok. 238 mln m³
Powierzchnia ok. 1100–1300 ha, zależnie od poziomu wody
Początek głównych prac 1975
Rozpoczęcie napełniania 1995
Zakończenie głównych prac 1996
Wielka próba powodziowa 1997
Elektrownia 2 × ok. 46 MW
Najbardziej znana zatopiona miejscowość Stare Maniowy

Epilog

Jezioro Czorsztyńskie jest więc miejscem, w którym historia, technika, przyroda i pamięć mieszkańców spotykają się w jednym krajobrazie.

Kiedy patrzymy na spokojną taflę wody, trudno sobie wyobrazić, że jeszcze w latach 70. i 80. znajdowała się tutaj żywa dolina Dunajca z domami, polami, drogami i mieszkańcami.

Dzisiaj nad jeziorem stoją dwa zamki, kursują statki turystyczne, biegną trasy rowerowe, a w oddali widać Pieniny, Gorce i Tatry.

Ale pod powierzchnią wody pozostała pamięć o świecie, który istniał tutaj wcześniej.

Jezioro Czorsztyńskie nie jest więc tylko dziełem człowieka. Jest również historią świata, który człowiek musiał poświęcić, aby stworzyć ten nowy krajobraz.

  • Odsłon: 86