Dobczyce-meer

Jezioro Dobczyckie – de volledige geschiedenis

1. Eerst was er alleen de Raba

Lang voordat er sprake was van een stuwmeer, stroomde de Raba door een relatief smalle en vruchtbare vallei tussen Myślenice en Dobczyce.

De rivier ontspringt in de Gorce en stroomt vervolgens noordwaarts door de Beskiden. De vallei rond de huidige plaats van het meer werd eeuwenlang gebruikt voor landbouw, veeteelt, molens, transport en bewoning.

De huidige oevers van het meer omvatten onder andere gebieden van:

• Dobczyce
• Brzączowice
• Brzezowa
• Droginia
• Kornatka
• Osieczany
• Borzęta
• Zakliczyn
• Stojowice
• Czechówka

Het huidige meer heeft daardoor eigenlijk een verdwenen landschap als bodem.

---

2. De oude dorpen vóór het meer

Het belangrijkste verschil met bijvoorbeeld een natuurlijk meer is dat hier geen eeuwenoude waterwereld lag.

Er lag een compleet cultuurlandschap.

In de vallei stonden:

• woonhuizen
• boerderijen
• schuren
• scholen
• wegen
• bruggen
• kapellen
• een kerk
• een begraafplaats
• molens en kleine bedrijven
• landgoederen
• landbouwgrond
• boomgaarden
• bossen.

Vooral Droginia en delen van Brzezowa en Brzączowice zouden ingrijpend veranderen.

Brzezowa is bijvoorbeeld al in 1390 schriftelijk vermeld. De naam was oorspronkelijk Brzozowa, naar de berken (brzoza) die er groeiden.

Brzączowice zijn nog ouder gedocumenteerd: in 1254 wordt de plaats vermeld als Brenczowic, als bezit van de cisterciënzers van Szczyrzyc.

Dat betekent dat de mensen die in de jaren 1970 moesten vertrekken, niet zomaar uit een nieuw dorp verdwenen: ze verlieten plaatsen met een geschiedenis van vele eeuwen.

---

3. Waarom wilde men het meer bouwen?

De belangrijkste reden was uiteindelijk drinkwater voor Kraków.

In de twintigste eeuw groeide Kraków snel. De bestaande waterbronnen en waterzuiveringsinstallaties konden de groeiende vraag steeds moeilijker volgen.

Daar kwam nog een tweede probleem bij:

de Raba trad regelmatig buiten haar oevers.

In de jaren zestig werd duidelijk dat Kraków een grotere en betrouwbaardere waterbron nodig had.

De keuze viel uiteindelijk op een stuwmeer in de omgeving van Dobczyce.

Volgens de huidige gegevens van Wody Polskie werden verschillende mogelijkheden onderzocht, waaronder varianten bij:

• Stróża
• Myślenice
• Dobczyce.

In 1970 werd officieel gekozen voor Dobczyce, met een oorspronkelijk geplande totale capaciteit van ongeveer 125 miljoen m³.

---

4. De beslissing van 1970

1970 is daarom het echte beginpunt van het Jezioro Dobczyckie.

De beslissing betekende tegelijkertijd dat de bestaande vallei gedeeltelijk zou verdwijnen.

Voor de bewoners betekende dat:

hun huizen, land en dorpen zouden moeten wijken voor het water.

Dat was in communistisch Polen een enorm maatschappelijk project.

De plannen werden in 1972–1974 technisch uitgewerkt en in 1974 begon de daadwerkelijke bouw.

---

5. Wat moest verdwijnen?

Dit is misschien wel het meest indrukwekkende gedeelte van de geschiedenis.

Voor de aanleg werden onder andere:

216 landbouwbedrijven/gospodarstwa rolne geliquideerd.

Daarnaast verdwenen:

• woningen
• landbouwgrond
• wegen
• bruggen
• bossen
• scholen
• bedrijfsgebouwen
• industriële en dienstverlenende gebouwen
• een kerk
• een begraafplaats.

Er moest ongeveer 70 hectare bos worden gekapt voordat het gebied onder water kon worden gezet.

Andere bronnen spreken over ongeveer 200 gezinnen die moesten worden verplaatst.

Het vaak genoemde aantal van ongeveer 5.000 mensen heeft betrekking op een bredere zone en wordt in toeristische bronnen genoemd als het aantal mensen dat vanuit Drogini, Brzezowa, Brzączowice en delen van Dobczyce met de aanleg te maken kreeg.

De exacte aantallen verschillen dus afhankelijk van de definitie: alleen direct onteigende gezinnen, of alle inwoners van de getroffen dorpsgebieden.

---

6. Droginia – het dorp dat vrijwel volledig verdween

Droginia is het meest aangrijpende voorbeeld.

De oude dorpskern lag in de vallei van de Raba.

Toen duidelijk werd dat het gebied onder water zou verdwijnen, werden de gebouwen één voor één afgebroken.

Er waren onder andere:

• een kerk
• school
• brandweerkazerne
• landhuizen
• woningen
• boerderijen
• wegen
• landbouwgrond.

Een lokale historische terugblik bevat zelfs foto's van Droginia vlak vóór de vernietiging. De bewoners spraken daar in 1982 nog over de onzekerheid rond hun nieuwe school en hun toekomst.

Het oude Droginia kwam uiteindelijk onder het water te liggen.

---

7. De kerk van Droginia

Een van de belangrijkste verdwenen gebouwen was de oude kerk van Droginia.

De kerk werd afgebroken vanwege het toekomstige stuwmeer.

Maar niet alles ging verloren.

Een deel van het religieuze erfgoed werd gered.

Het altaar van Onze-Lieve-Vrouw werd overgebracht naar de nieuwe kerk in Brzączowice.

De nieuwe kerk van Brzączowice werd gebouwd vanaf 1981.

Op 15 oktober 1983 werd de eerste steen gelegd; deze was gezegend door paus Johannes Paulus II.

De kerk werd uiteindelijk op 3 mei 1991 ingewijd.

Zo leeft een deel van het oude Droginia dus nog altijd voort boven het water.

---

8. De begraafplaats

Een van de moeilijkste problemen was de aanwezigheid van begraafplaatsen.

Het gebied dat onder water kwam te staan, moest eerst worden ontruimd.

Ook infrastructuur en graven moesten worden verplaatst of opnieuw ingericht.

In historische beschrijvingen van het project wordt expliciet vermeld dat een begraafplaats en de kerk tot de objecten behoorden die moesten verdwijnen.

Dat geeft aan hoe ingrijpend de aanleg was: men verplaatste niet alleen gebouwen, maar ook plaatsen die voor de lokale bevolking een sterke religieuze en familiale betekenis hadden.

---

9. Brzezowa en het landgoed Gaik

Brzezowa is een ander zeer interessant verhaal.

In het gebied Gaik lag een groot landgoed.

Het landgoed Gaik bestond al sinds de zestiende eeuw.

In de negentiende eeuw werd het oude houten landhuis vervangen door een aanzienlijk stenen herenhuis/paleis.

Er stond ook een klassieke graanschuur uit 1844.

Het park was bijzonder waardevol en bevatte onder andere oude haagbeuken.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het land gedeeltelijk onteigend en kwam een deel bij een staatsboerderij terecht.

In 1958 richtte de Jagiellonische Universiteit er een experimenteel landbouwbedrijf in.

Maar toen kwam de bouw van het stuwmeer.

In 1986 kwam het gebied van het landbouwbedrijf op de bodem van het meer te liggen.

Het grootste deel van de gebouwen werd afgebroken. Sommige objecten werden echter gered en naar Dobczyce verplaatst. Daaronder bevond zich een opvallend houten gebouw van twee verdiepingen dat oorspronkelijk als kippenhok diende, evenals een stenen figuur die bekendstond als "Światowid".

Dit is een fascinerend voorbeeld van hoe delen van het oude landschap letterlijk werden verplaatst naar een nieuw landschap.

---

10. De aanleg van de dam

De belangrijkste bouw begon in 1974.

De dam werd aangelegd als een grote aard-/betonconstructie.

De huidige dam heeft ongeveer:

• 617 meter lengte
• 30,6 meter hoogte
• ongeveer 8,5 meter breedte op de kruin.

De waterzijde werd afgedicht met een asfaltbetonnen scherm.

De bouw was een enorm project.

Er moesten niet alleen een dam en stuwinstallaties komen.

Ook moesten nieuwe wegen en infrastructuur worden aangelegd.

Onder andere werden:

• wegen omgelegd
• bruggen gebouwd
• elektriciteitsleidingen verplaatst
• telecommunicatie aangepast
• scholen opnieuw gebouwd
• andere openbare voorzieningen opnieuw aangelegd.

Volgens technische historische gegevens moesten zelfs zeven verkeersbruggen worden vervangen of opnieuw aangelegd.

---

11. De Raba werd langzaam een meer

In november 1985 begon het vullen van het reservoir.

Dit was het moment waarop het oude landschap werkelijk begon te verdwijnen.

Het water steeg langzaam.

Eerst verdween de rivierbedding.

Daarna kwamen:

• weilanden
• akkers
• wegen
• boomgaarden
• fundamenten
• huizen
• lagere delen van dorpen

onder water te staan.

Het vullen was geen kwestie van enkele dagen.

Volgens Wody Polskie duurde het ongeveer 25 maanden om het reservoir tot het normale stuwpeil te vullen. Op 18 december 1987 kon het reservoir als volledig gevuld worden beschouwd.

Daarom zie je soms verschillende jaartallen:

1985 – begin vullen
1986 – eerste waterwinning / ingebruikname
1987 – volledige vulling en afronding.

Die jaartallen spreken elkaar dus niet noodzakelijk tegen.

---

12. Wanneer kwam het eerste drinkwater?

Een bijzonder belangrijk moment kwam in juni 1986.

Toen begon de waterwinning voor het drinkwaternet van Kraków.

Het water wordt uit het reservoir gehaald via een speciaal torenuiteinde/waterinnamegebouw.

Vervolgens gaat het naar de waterzuiveringsinstallatie Raba.

Deze waterzuiveringsinstallatie was overigens al in 1974 in bedrijf gekomen, nog vóór het reservoir volledig bestond. Aanvankelijk werd water via een tijdelijke constructie uit de Raba gehaald.

De aanleg van het meer maakte het vervolgens mogelijk om over een veel betrouwbaardere waterreserve te beschikken.

---

13. Waarom mag je er niet zwemmen?

Dit is een belangrijk verschil met veel andere Poolse stuwmeren.

Het Jezioro Dobczyckie is in de eerste plaats een drinkwaterreservoir.

Daarom gelden strenge beschermingsregels.

Activiteiten die de waterkwaliteit kunnen beïnvloeden worden beperkt of verboden.

Dat geldt onder andere voor:

• zwemmen
• watersport
• vissen in bepaalde zones
• recreatieve vaart
• andere vormen van waterrecreatie.

De reden is niet dat het meer gevaarlijk is, maar juist dat het water beschermd moet worden voor menselijke consumptie.

---

14. Hoe groot is het meer?

De exacte cijfers verschillen enigszins per bron en meetmethode, maar de orde van grootte is:

oppervlakte: ongeveer 10,5–10,7 km²

inhoud: ongeveer 127 miljoen m³

maximale diepte: ongeveer 29–30 meter

lengte: bijna 10 km.

De officiële regionale waterbeheerder vermeldt een oorspronkelijke totale ontwerpinhoud van circa 125 miljoen m³; de huidige bronnen gebruiken meestal ongeveer 127 miljoen m³ als totale capaciteit.

---

15. Het meer heeft vier belangrijke functies

Het Jezioro Dobczyckie werd niet gebouwd als toeristisch meer.

Het heeft vooral vier functies.

1. Drinkwater

Dit is veruit de belangrijkste.

Het reservoir levert water aan Kraków en omgeving.

Volgens Wody Polskie voorziet het systeem ongeveer 70% van de inwoners van Kraków en omgeving van drinkwater.

2. Overstromingsbescherming

De dam houdt een deel van hoogwater tegen en regelt de afvoer van de Raba.

Daardoor wordt de vallei beneden de dam beter beschermd.

3. Waterregulering

Het reservoir zorgt voor een gecontroleerde afvoer van water in de Raba.

4. Elektriciteitsproductie

Onder de dam bevindt zich een waterkrachtcentrale.

De capaciteit bedraagt ongeveer 2,5 MW.

---

16. De gevolgen voor de mensen

Dit is een kant van de geschiedenis die in toeristische beschrijvingen soms wordt onderschat.

Voor Kraków was het reservoir een oplossing voor een serieus waterprobleem.

Voor de bewoners van de oude vallei betekende het echter:

verlies van hun woonplaats.

Onderzoek naar de ervaringen van bewoners laat zien dat vooral de noodzakelijke verhuizing als een belangrijk negatief gevolg werd ervaren.

Andere genoemde gevolgen waren:

• verlies van landbouwgrond
• langere routes naar plaatsen aan de andere kant van het water
• verandering van het landschap
• veranderingen in het lokale klimaat
• verlies van vroegere recreatiegebieden.

Tegelijkertijd noemen bewoners ook positieve gevolgen, vooral de verbetering van de drinkwatervoorziening en het nieuwe landschap.

Dat maakt de geschiedenis genuanceerder dan simpelweg "het meer was goed" of "het meer was slecht".

---

17. Het oude landschap ligt nog steeds onder water

En dit is misschien het interessantste aspect voor jouw historische onderzoek.

De bodem van Jezioro Dobczyckie is in feite een verdwenen cultuurlandschap.

Daaronder bevinden zich de oude terreinen van:

• Droginia
• delen van Brzezowa
• delen van Brzączowice
• landbouwgebieden
• oude wegen
• oude rivierlopen
• fundamenten en sporen van vroegere bewoning.

Niet alles wat ooit op de toekomstige bodem stond is letterlijk intact gebleven. Veel gebouwen werden vóór de inundatie afgebroken.

Maar de oude perceelsstructuur, wegen, terreinvormen en delen van funderingen kunnen archeologisch en cartografisch nog steeds worden gereconstrueerd.

Dat is precies waarom oude Oostenrijkse kadastrale kaarten, Poolse topografische kaarten en luchtfoto's zo interessant zijn voor het gebied.

---

18. De oude wegen werden vervangen

De aanleg van het meer betekende dat het oude verkeersnet niet meer kon blijven bestaan.

Er moesten nieuwe verbindingen komen rond het reservoir.

Volgens de technische documentatie werden onder andere de wegen:

Myślenice–Gdów

en

Myślenice–Banowice

aangepast/herbouwd.

Ook lokale wegen verdwenen of werden omgelegd.

Dat verklaart waarom je op oude kaarten soms wegen ziet die tegenwoordig abrupt eindigen aan het meer.

De oude weg liep oorspronkelijk gewoon door de vallei.

Nu loopt hij naar een helling of naar een nieuwe brug.

---

19. Het landschap veranderde compleet

Voor 1985 was het gebied rond de Raba vooral een landbouw- en rivierenlandschap.

Na 1986 werd het:

een groot waterlandschap tussen de heuvels.

Dat veranderde ook de natuur.

Nieuwe oeverzones ontstonden.

Er kwamen nieuwe leefgebieden voor vogels en andere dieren.

De lokale bibliotheek van Dobczyce noemt onder andere:

• blauwe reigers
• kokmeeuwen
• gewone meeuwen
• knobbelzwanen

en verschillende andere soorten die zich rond het reservoir vestigden.

---

20. Het veranderde zelfs het lokale klimaat

Er is ook wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de klimatologische gevolgen.

Een interessante meetreeks komt van het onderzoeksstation Gaik-Brzezowa.

Dit station lag vóór de aanleg van het reservoir op een lagere locatie.

Vanwege de aanleg en toekomstige vulling van het reservoir werd het op 1 januari 1983 verplaatst naar een hoger gelegen terrein.

Onderzoekers hebben vervolgens gegevens van vóór en na de aanleg met elkaar vergeleken.

Daarmee werd het reservoir een soort natuurlijk laboratorium om te onderzoeken wat een groot kunstmatig wateroppervlak doet met:

• bewolking
• zonneschijn
• temperatuur
• lokale luchtvochtigheid
• microklimaat.

---

21. Dobczyce kreeg daardoor een totaal nieuw gezicht

Voor Dobczyce zelf was het ontstaan van het meer tegelijkertijd een enorme verandering.

De historische stad ligt boven het meer, met onder andere:

• het kasteel
• de oude stad
• de stadsmuren
• de Zamkowa Góra.

Vandaag vormt de dam samen met het kasteel een van de bekendste beelden van Dobczyce.

De Góra Zamkowa is zelfs een van de beste uitzichtpunten over het meer.

Dat is eigenlijk symbolisch:

het middeleeuwse Dobczyce kijkt tegenwoordig uit over een landschap dat pas in de jaren 1980 is ontstaan.

---

22. De dam vandaag

De dam is inmiddels zelf een belangrijk onderdeel van Dobczyce geworden.

De kruin is tegenwoordig op bepaalde tijden toegankelijk voor wandelaars.

Wody Polskie stelt de dam open:

1 mei – 30 september: dagelijks 11:00–21:00

1 oktober – 30 april: in het weekend 11:00–16:00.

Vanaf de dam heb je een goed zicht op de enorme watermassa die ooit de Raba-vallei was.

---

23. Een belangrijke historische tijdlijn

De verschillende officiële bronnen gebruiken soms 1986 voor ingebruikname en 1987 voor voltooiing/volledige vulling; dat verklaart waarom beide jaartallen in publicaties voorkomen.

---

24. Wat ligt er nu precies onder het water?

Dat is volgens mij de interessantste vervolgstap voor jouw onderzoek.

We kunnen namelijk veel verder gaan dan alleen "Droginia werd overstroomd".

Ik kan voor jou een historische reconstructie van het verdwenen landschap van Jezioro Dobczyckie maken, ongeveer zoals je eerder vroeg voor Jezioro Czorsztyńskie:

Per verdwenen gebied:

Droginia

• oude dorpskern
• kerk
• school
• brandweerkazerne
• dwór
• wegen
• bruggen
• begraafplaats
• huizen
• oude rivierloop

Brzezowa / Gaik

• dwór Gaik
• park
• landbouwbedrijf
• oude wegen
• gebouwen
• boerderijen

Brzączowice

• oude bebouwing
• oude wegverbindingen
• kapellen
• landbouwgrond
• oude Raba-overgangen