TURBACZ – DE VOLLEDIGE GESCHIEDENIS
1. Turbacz en de Gorce
Turbacz is met 1.310 meter de hoogste top van de Gorce. De berg ligt ongeveer centraal in het Gorce-massief. Vanaf hier lopen verschillende bergruggen uiteen richting onder meer Nowy Targ, Łopuszna, Ochotnica, Konina, Poręba Wielka en Obidowa. Daardoor is Turbacz van oudsher een natuurlijk kruispunt van routes.
De naam Turbacz heeft geen volledig zekere etymologie. Er bestaan verschillende verklaringen. Een vaak genoemde theorie verbindt de naam met een Walachijse/Roemeense oorsprong, onder andere met woorden die verband houden met graszode, veen of moeras. Een andere verklaring brengt de naam in verband met het woord turbat. Er is dus geen definitief bewezen verklaring.
2. Voor het toerisme: bos, jacht en herders
Lang voordat toeristen naar Turbacz kwamen, was het gebied onderdeel van de traditionele economie van de Gorce.
De hellingen en open bergweiden werden gebruikt door lokale boeren en herders. Vooral de Hala Długa werd belangrijk als bergweide.
De aanwezigheid van uitgestrekte bossen betekende bovendien dat de Gorce eeuwenlang economisch interessant waren voor:
- houtkap;
- jacht;
- veeteelt;
- productie van houtskool;
- transport van hout;
- seizoensgebonden begrazing.
De open plekken die we vandaag als karakteristieke bergweiden kennen, zijn dus niet allemaal volledig natuurlijke landschappen. Een deel is het resultaat van eeuwenlang menselijk gebruik.
Dat is belangrijk om te begrijpen wanneer je vandaag vanaf Turbacz naar de Gorce kijkt: het landschap is een combinatie van natuur en eeuwenoude menselijke activiteit.
3. Turbacz wordt een toeristische bestemming
In de 19de eeuw begonnen reizigers en schrijvers de Gorce systematischer te bezoeken.
Een van de belangrijkste vroege bezoekers was Seweryn Goszczyński, die in zijn reisbeschrijving de omgeving van Turbacz bewonderde. Hij beschreef het uitzicht vanaf de berg als buitengewoon indrukwekkend.
Het landschap zag er toen trouwens anders uit dan vandaag.
De top van Turbacz was in de 19de eeuw veel opener. Er groeide minder bos op de top, waardoor het uitzicht veel verder reikte. Bij uitzonderlijk helder weer kon men zelfs in de richting van Kraków kijken.
Later groeide het bos opnieuw.
4. Władysław Orkan en Turbacz
De schrijver Władysław Orkan (1875–1930), afkomstig uit Poręba Wielka, werd een van de belangrijkste literaire figuren die de Gorce en hun bevolking beschreven.
Voor Orkan waren de Gorce niet zomaar een decor. Het was zijn eigen wereld.
Zijn werk beschrijft:
- de bergbevolking;
- armoede;
- boerenleven;
- conflicten rond grond;
- sociale veranderingen;
- de verhouding tussen mens en natuur;
- het leven in de dorpen van de Gorce.
Turbacz en de omliggende bergweiden werden daardoor ook onderdeel van het culturele beeld van de Gorce.
Zijn huis in Poręba Wielka, de latere Orkanówka, vormt vandaag een belangrijk onderdeel van dit erfgoed.
5. Het eerste berghotel/schuilhuis – 1925
Het georganiseerde toerisme kreeg een enorme impuls in de jaren twintig.
Het Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT), de voorloper van het huidige PTTK, besloot een berghut in het gebied van Turbacz te bouwen.
In 1925 werd de eerste hut geopend op de Polana Wisielakówka, op de zuidelijke bergkam van Turbacz.
De officiële opening vond plaats op 13 oktober 1925. Het gebouw was van hout, met een kleine veranda en enkele kleine kamers op de verdieping.
Bij de opening waren onder andere:
- Kazimierz Sosnowski, een belangrijke initiatiefnemer van de toeristische ontwikkeling;
- Władysław Orkan;
- vertegenwoordigers van het PTT.
Het was het eerste echte toeristische berghuis van de Gorce.
6. De eerste hut wordt in brand gestoken
De geschiedenis kreeg echter snel een dramatische wending.
In de nacht van 16 op 17 november 1933 werd de hut op Wisielakówka volledig door brand verwoest.
De precieze dader is nooit met absolute zekerheid vastgesteld.
De meest verbreide verklaring is dat stropers verantwoordelijk waren. Zij zouden de toenemende toeristische aanwezigheid als een bedreiging voor hun activiteiten hebben beschouwd.
Het is belangrijk om dit als een waarschijnlijkheidsverklaring te zien, niet als een onomstotelijk bewezen feit.
7. Een tweede schuilhuis – 1934–1939
Het PTT gaf echter niet op.
Al in 1934 begon men met de bouw van een nieuw, veel groter gebouw.
Deze keer werd gekozen voor de bovenrand van Hala Długa, dus veel dichter bij de plaats waar het huidige Turbaczschronisko staat.
De werkzaamheden verliepen in verschillende fasen.
In 1934 werden onder andere:
- grondwerken uitgevoerd;
- funderingen gelegd;
- de stenen benedenverdieping gebouwd;
- een groot economisch gebouw opgetrokken.
In 1935 werd het gebouw verder verhoogd.
Er waren al slaapplaatsen voordat het gebouw volledig klaar was.
In 1936 werd het dak aangebracht. Uiteindelijk was het een aanzienlijk complex met een capaciteit van ongeveer honderd personen.
Maar toen kwam de Tweede Wereldoorlog.
8. Turbacz tijdens de Tweede Wereldoorlog
De Gorce kregen tijdens de Duitse bezetting een heel andere betekenis.
De bergen vormden een uitstekende omgeving voor het Poolse verzet.
De bossen en afgelegen bergweiden maakten het mogelijk om:
- onderduikers te verbergen;
- wapens op te slaan;
- voedsel te verzamelen;
- verbindingen te onderhouden;
- koeriers over de bergen te laten reizen;
- partizaneneenheden te laten opereren.
Het schuilhuis op Turbacz werd daardoor veel meer dan een toeristisch gebouw.
Het vormde een belangrijk onderdeel van het netwerk van verbindingen door de Gorce.
9. 1943 – het tweede schuilhuis brandt opnieuw
In juli 1943 namen Duitse troepen het gebouw in bezit.
De situatie rond Turbacz werd steeds gevaarlijker.
In november 1943 werd het gebouw uiteindelijk volledig verwoest door brand.
Hier bestaat in de bronnen enige discussie over de exacte omstandigheden.
Sommige bronnen schrijven de vernietiging toe aan Duitse troepen, andere bronnen vermelden dat Poolse partizanen het gebouw zelf in brand staken om te verhinderen dat de Duitsers het als militaire basis zouden gebruiken.
Wat wel vaststaat:
het tweede schuilhuis werd in 1943 vernietigd en alleen delen van de stenen constructie bleven over.
10. Na de oorlog
Na 1945 lag het toeristische leven in de Gorce grotendeels stil.
Maar de belangstelling voor bergtoerisme kwam geleidelijk terug.
In 1950 ontstond het PTTK, waarin het oude PTT en andere toeristische organisaties werden samengebracht.
Daarmee kwam ook de mogelijkheid om het schuilhuis op Turbacz opnieuw op te bouwen.
In 1953 begon PTTK met de bouw van een nieuw gebouw.
Een belangrijk detail:
men kon delen van de overgebleven stenen constructie van het vooroorlogse gebouw gebruiken.
Het nieuwe ontwerp was van ingenieur Anna Górska.
11. Het huidige schuilhuis – 1953–1958
Het nieuwe gebouw kreeg de vorm die we vandaag nog grotendeels kennen.
Het werd:
- een groot stenen gebouw;
- met twee haaks op elkaar staande vleugels;
- een karakteristieke arcade bij de ingang;
- een sterk regionaal geïnspireerde architectuur;
- een groot steil dak.
Het werd ontworpen om zowel praktisch als architectonisch bij het landschap van de Gorce te passen.
Op 21 oktober 1956 werd het gebouw officieel verbonden met de naam Władysław Orkan.
De officiële ingebruikname volgde in 1958.
Daarmee kreeg Turbacz opnieuw een blijvende toeristische infrastructuur.
12. Waarom heet het schuilhuis "im. Władysława Orkana"?
Dat is een mooie verbinding tussen Turbacz en Poręba Wielka.
Orkan was immers de grote schrijver van de Gorce.
Hij woonde en werkte in Poręba Wielka en maakte de streek bekend in de Poolse literatuur.
Daarom is zijn naam vandaag op verschillende plaatsen in de Gorce aanwezig.
Het schuilhuis op Turbacz draagt officieel de naam:
Schronisko Górskie PTTK im. Władysława Orkana na Turbaczu.
Schronisko PTTK im. Władysława Orkana na Turbaczu
13. 1953 – Karol Wojtyła op Hala Długa
Een andere belangrijke episode in de geschiedenis van Turbacz is verbonden met Karol Wojtyła, de latere paus Johannes Paulus II.
In 1953 werd op de Hala Długa een openluchtmis gehouden waarbij Wojtyła aanwezig was.
Daar is tegenwoordig een gedenkplaats met een veldaltaar en een herinneringssteen.
Dit past in de bredere geschiedenis van Wojtyła's wandelingen in de Poolse bergen.
De Gorce waren voor hem een belangrijk wandelgebied.
14. De jaren 1960–1980: Turbacz wordt een toeristisch centrum
In de naoorlogse periode groeide het bergtoerisme sterk.
Turbacz werd steeds meer het centrale knooppunt van de Gorce.
Vanuit verschillende richtingen kwamen wandelroutes samen:
- Nowy Targ;
- Kowaniec;
- Obidowa;
- Łopuszna;
- Koninki;
- Poręba Wielka;
- Ochotnica;
- Lubomierz.
De ligging van Turbacz maakte het ideaal als bestemming én als tussenstop.
15. Het Museum voor bergtoerisme – 1980
Een bijzonder belangrijk moment kwam in 1980.
Naast het schuilhuis werd het Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK geopend.
Het behandelt onder andere:
- de geschiedenis van het bergtoerisme;
- de geschiedenis van de schuilhuizen;
- de toeristische ontwikkeling van de Gorce;
- de geschiedenis van het PTTK;
- het leven en werk van Władysław Orkan.
Voor iemand die de geschiedenis van Turbacz werkelijk wil begrijpen, is dit eigenlijk een van de belangrijkste plaatsen om te bezoeken.
16. De Gorce worden beschermd
De natuur rond Turbacz werd ondertussen steeds belangrijker.
Een vroeg voorbeeld is het natuurreservaat Turbacz, dat in 1927 werd ingesteld en aanvankelijk ongeveer 100 hectare omvatte.
In 1964 werd de bescherming opnieuw georganiseerd en uitgebreid tot ongeveer 319 hectare.
Later werd dit gebied onderdeel van het grotere beschermde landschap van de Gorce.
In 1981 werd het Gorczański Park Narodowy (GPN) opgericht.
Daarmee veranderde de verhouding tussen toerisme, bosbouw, landbouw en natuurbescherming fundamenteel.
17. Een interessant detail: de top zelf ligt niet volledig in het nationale park
Dit is een detail dat veel mensen niet weten.
De top van Turbacz zelf ligt niet binnen het Gorczański Park Narodowy.
De grenzen van het park lopen rond de top.
Het betekent dat je op een kaart goed moet kijken wanneer je de exacte grens van het park en de ligging van het hoogste punt wilt reconstrueren.
18. De moderne tijd
Het huidige schuilhuis werd in de loop van zijn geschiedenis verschillende keren gemoderniseerd.
Een belangrijke modernisering vond plaats rond 1990.
Het gebouw biedt tegenwoordig ongeveer 110 slaapplaatsen en beschikt onder andere over:
- kamers;
- slaapzalen;
- restaurant;
- eetzaal;
- café;
- open haard;
- skiopslag;
- toeristische voorzieningen.
Het blijft daardoor een van de belangrijkste toeristische infrastructuren van de Gorce.
19. Turbacz vandaag
Vandaag is Turbacz het belangrijkste wandelknooppunt van de Gorce.
De berg is zowel in de zomer als in de winter populair.
Vanaf de omgeving van Turbacz heb je vooral vanaf de open bergweiden prachtige uitzichten richting:
- de Tatras;
- Podhale;
- Beskid Wyspowy;
- Beskid Sądecki;
- Pieniny;
- andere delen van de Gorce.
De paradox is interessant:
de top zelf is vandaag minder spectaculair qua uitzicht dan de omliggende open weiden.
Dat komt doordat bosgroei en bossterfte het uitzicht in de loop van de tijd voortdurend hebben veranderd.
20. Tijdlijn van Turbacz
| Jaar/periode | Gebeurtenis |
|---|---|
| Middeleeuwen | Gebruik van de Gorce voor bosbouw, jacht en veeteelt |
| 19de eeuw | Ontdekking van de Gorce door schrijvers en bergreizigers |
| 19de eeuw | Turbacz wordt een bekende uitzichtsberg |
| ca. 1900–1930 | Władysław Orkan maakt de Gorce literair bekend |
| 1925 | Eerste PTT-schuilhuis op Wisielakówka |
| 1933 | Eerste schuilhuis brandt af |
| 1934 | Bouw tweede schuilhuis op Hala Długa begint |
| 1939 | Tweede Wereldoorlog begint; toeristische ontwikkeling stopt |
| 1943 | Duitsers nemen het gebouw over |
| nov. 1943 | Tweede schuilhuis brandt af |
| 1945 | Einde oorlog |
| 1953 | Bouw huidige schuilhuis begint |
| 1953 | Beroemde mis van Karol Wojtyła op Hala Długa |
| 1956 | Naam Władysław Orkan officieel verbonden aan schuilhuis |
| 1958 | Huidige schuilhuis officieel geopend |
| 1964 | Bescherming van het natuurgebied uitgebreid |
| 1980 | Museum/Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej geopend |
| 1981 | Oprichting Gorczański Park Narodowy |
| 1990 | Grote modernisering schuilhuis |
| 21ste eeuw | Turbacz wordt belangrijkste toeristische knooppunt van de Gorce |
21. De drie schuilhuizen van Turbacz
Dit is misschien de belangrijkste historische samenvatting:
1. Eerste schuilhuis – Wisielakówka
1925–1933
Houten gebouw. Eerste georganiseerde toeristische berghut van de Gorce. Afgebrand in november 1933.
2. Tweede schuilhuis – Hala Długa
1934–1943
Groter en gedeeltelijk stenen gebouw. De oorlog verhinderde de volledige ontwikkeling. In 1943 vernietigd.
3. Huidig schuilhuis – Hala Długa/Wolnica
1953–1958–heden
Ontworpen door Anna Górska. Groot stenen gebouw, tegenwoordig ongeveer 110 bedden.
Een belangrijke conclusie
De geschiedenis van Turbacz is eigenlijk de geschiedenis van de Gorce in het klein.
De berg begon als onderdeel van een economisch berglandschap van bossen, herders en lokale dorpen. In de 19de eeuw werd hij ontdekt door schrijvers en reizigers. In de jaren 1920 begon het georganiseerde toerisme. Vervolgens werd Turbacz tijdens de oorlog onderdeel van het verzet, waarna het na 1945 opnieuw werd opgebouwd.
Vandaag staat Turbacz op het kruispunt van natuur, toerisme, lokale cultuur, literatuur en herinneringsgeschiedenis.
