Jezioro Dobczyckie

Jezioro Dobczyckie – pełna historia zbiornika i zatopionej doliny Raby

Jezioro Dobczyckie, nazywane również Zbiornikiem Dobczyckim, jest jednym z najważniejszych sztucznych zbiorników wodnych w Małopolsce. Jego historia jest jednak znacznie bardziej złożona niż historia samej zapory. Powstanie zbiornika oznaczało bowiem całkowitą zmianę krajobrazu doliny Raby. Pod wodą znalazły się fragmenty dawnych wsi, gospodarstwa, pola uprawne, drogi, mosty, budynki gospodarcze, a także obiekty o dużej wartości historycznej i religijnej.

Jednocześnie powstał jeden z najważniejszych rezerwuarów wody pitnej dla Krakowa i okolic.

1. Dolina Raby przed powstaniem jeziora

Zanim pojawiło się Jezioro Dobczyckie, przez dolinę płynęła Raba – rzeka mająca swoje źródła w Gorcach, która następnie kieruje się na północ przez Beskidy.

Dolina Raby była przez stulecia wykorzystywana przez człowieka. Znajdowały się tutaj pola uprawne, łąki, pastwiska, lasy, sady, młyny, gospodarstwa rolne i zabudowa mieszkalna.

Współczesny zbiornik obejmuje tereny związane między innymi z Dobczycami, Brzączowicami, Brzezową, Droginią, Kornatką, Osieczanami, Borzętą, Zakliczynem, Stojowicami i Czechówką.

Dzisiejsze Jezioro Dobczyckie jest więc w dużej mierze wodą znajdującą się nad dawnym krajobrazem kulturowym.

2. Dawne wsie

Teren, który miał zostać zalany, nie był pustą doliną.

Znajdowały się tam:

• domy mieszkalne,

• gospodarstwa rolne,

• stodoły i obory,

• szkoły,

• drogi,

• mosty,

• kaplice,

• kościół,

• cmentarz,

• dwory i majątki ziemskie,

• młyny i niewielkie zakłady,

• pola uprawne,

• sady i lasy.

Szczególnie mocno zmieniły się Droginia, Brzezowa i Brzączowice.

Brzezowa ma wielowiekową historię. Miejscowość została wymieniona w źródłach już w 1390 roku. Pierwotnie jej nazwa brzmiała „Brzozowa” i wiązała się prawdopodobnie z występującymi tutaj brzozami.

Jeszcze starsza jest historia Brzączowic. W 1254 roku miejscowość została wymieniona jako Brenczowic i należała wówczas do cystersów ze Szczyrzyca.

Oznacza to, że mieszkańcy wysiedlani w XX wieku opuszczali miejsca zamieszkiwane przez ludzi od wielu stuleci.

3. Dlaczego zdecydowano się na budowę zbiornika?

Najważniejszym powodem budowy zbiornika była potrzeba zapewnienia Krakowowi odpowiedniej ilości wody pitnej.

W XX wieku Kraków szybko się rozwijał, a wraz ze wzrostem liczby mieszkańców rosło zapotrzebowanie na wodę. Jednocześnie Raba była rzeką, której poziom znacznie się zmieniał i która podczas większych opadów powodowała zagrożenie powodziowe.

Potrzebny był więc duży zbiornik, który pozwalałby:

• gromadzić wodę,

• zapewniać wodę pitną,

• regulować przepływ Raby,

• ograniczać skutki powodzi,

• a dodatkowo produkować energię elektryczną.

Rozpatrywano kilka lokalizacji. Ostatecznie w 1970 roku wybrano wariant budowy zbiornika w rejonie Dobczyc.

Była to decyzja, która na zawsze zmieniła dolinę Raby.

4. Początek budowy

W latach 1972–1974 przygotowywano szczegółową dokumentację techniczną.

W 1974 roku rozpoczęto budowę zapory i całego systemu zbiornika.

Nie chodziło jednak tylko o zbudowanie samej tamy. Przed zalaniem trzeba było przebudować znaczną część istniejącej infrastruktury.

Zmian wymagały między innymi:

• drogi,

• mosty,

• linie energetyczne,

• sieci telekomunikacyjne,

• lokalna infrastruktura publiczna,

• szkoły,

• gospodarstwa i zabudowania.

Rozpoczęto także wysiedlanie mieszkańców oraz rozbiórkę budynków znajdujących się w przyszłej czaszy zbiornika.

5. Droginia – wieś, która zniknęła pod wodą

Najbardziej znanym przykładem miejscowości dotkniętej budową zbiornika jest Droginia.

Stara Droginia znajdowała się w dolinie Raby. Przed zalaniem była typową, dobrze funkcjonującą małopolską wsią.

Znajdowały się tutaj między innymi:

• kościół,

• szkoła,

• remiza strażacka,

• dwór,

• domy mieszkalne,

• gospodarstwa,

• drogi,

• pola,

• sady i łąki.

Wraz z postępem budowy mieszkańcy musieli opuścić swoje domy.

Budynki znajdujące się w czaszy przyszłego zbiornika były stopniowo rozbierane.

W 1982 roku stara Droginia była już w dużej mierze przygotowana do zniknięcia pod wodą.

Dzisiaj dawna wieś znajduje się na dnie Jeziora Dobczyckiego.

6. Kościół w Drogini

Jednym z najważniejszych obiektów starej Drogini był miejscowy kościół.

Ze względu na budowę zbiornika musiał zostać rozebrany.

Nie wszystko jednak zostało utracone.

Część wyposażenia kościelnego uratowano i przeniesiono do nowej świątyni w Brzączowicach. Wśród zachowanych elementów znalazł się między innymi ołtarz Matki Bożej.

Nowy kościół w Brzączowicach zaczęto budować w 1981 roku.

15 października 1983 roku poświęcono kamień węgielny. Był on związany z osobą papieża Jana Pawła II.

Nowa świątynia została ostatecznie konsekrowana 3 maja 1991 roku.

W ten sposób część dziedzictwa dawnej Drogini przetrwała mimo zalania miejscowości.

7. Cmentarze i groby

Jednym z najtrudniejszych problemów związanych z budową zbiornika była konieczność uporządkowania cmentarzy znajdujących się na terenach przeznaczonych do zalania.

Nie można było pozostawić wszystkich grobów w przyszłej czaszy zbiornika.

W ramach przygotowań do zalania przeprowadzano więc ekshumacje i przenoszono szczątki w inne miejsca.

Dla mieszkańców był to jeden z najbardziej bolesnych aspektów całego przedsięwzięcia.

Nie chodziło przecież tylko o domy i pola, ale również o miejsca pochówku rodziców, dziadków i wcześniejszych pokoleń.

8. Brzezowa i majątek Gaik

Kolejnym niezwykle interesującym miejscem była Brzezowa i znajdujący się w jej rejonie majątek Gaik.

Historia majątku sięga XVI wieku.

W XIX wieku wzniesiono tutaj murowany dwór, który zastąpił wcześniejszą drewnianą siedzibę.

Do majątku należał również park oraz budynki gospodarcze. Zachowała się między innymi klasycystyczna spichlerz z 1844 roku.

Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez państwo. W 1958 roku część terenu otrzymał Uniwersytet Jagielloński, który prowadził tutaj gospodarstwo doświadczalne.

Jednak także ten teren znalazł się w granicach przyszłego zbiornika.

W 1986 roku część dawnego majątku Gaik znalazła się pod wodą.

Większość zabudowy została rozebrana, ale niektóre elementy udało się uratować i przenieść w inne miejsca.

9. Budowa zapory

Zapora Dobczycka jest dużą konstrukcją hydrotechniczną.

Ma około 617 metrów długości i ponad 30 metrów wysokości.

Budowa wymagała ogromnych ilości materiałów oraz prac ziemnych.

Jednocześnie powstawały nowe drogi, mosty i inne elementy infrastruktury.

Przebudowano między innymi ważne połączenia drogowe w dolinie Raby.

W sumie konieczne było wybudowanie lub przebudowanie wielu mostów i dróg, które wcześniej prowadziły przez dolinę.

Stare drogi, które dawniej prowadziły przez tereny obecnie zajęte przez jezioro, przestały istnieć.

10. Napełnianie zbiornika

W listopadzie 1985 roku rozpoczęto napełnianie Jeziora Dobczyckiego.

Był to moment symboliczny.

Woda zaczęła powoli zalewać dolinę.

Najpierw zniknęły fragmenty koryta Raby, następnie łąki, pola, sady, drogi i niżej położone zabudowania.

Krajobraz, który istniał przez setki lat, stopniowo znikał.

Proces napełniania nie trwał jednak kilka dni czy tygodni.

Według danych dotyczących zbiornika trwał około 25 miesięcy.

18 grudnia 1987 roku zbiornik osiągnął poziom pozwalający uznać proces jego napełniania za zakończony.

Dlatego w różnych źródłach można spotkać zarówno rok 1985, 1986, jak i 1987 jako datę związaną z powstaniem Jeziora Dobczyckiego.

Są to jednak różne etapy tego samego procesu:

1985 – rozpoczęcie napełniania

1986 – rozpoczęcie poboru wody

1987 – osiągnięcie pełnego poziomu eksploatacyjnego

11. Pierwsza woda dla Krakowa

W czerwcu 1986 roku rozpoczęto pobór wody ze zbiornika na potrzeby krakowskiego systemu wodociągowego.

Woda jest pobierana ze zbiornika, a następnie kierowana do zakładu uzdatniania wody Raba.

Zakład ten rozpoczął działalność jeszcze wcześniej, w 1974 roku. Początkowo korzystał z wody pobieranej bezpośrednio z Raby.

Po powstaniu zbiornika system stał się znacznie bardziej stabilny.

Jezioro Dobczyckie stało się jednym z najważniejszych źródeł wody pitnej dla Krakowa.

12. Dlaczego nie można się tutaj kąpać?

Jezioro Dobczyckie różni się od wielu innych polskich zbiorników zaporowych.

Nie zostało stworzone przede wszystkim dla turystyki i rekreacji.

Jego podstawowym zadaniem jest zaopatrzenie w wodę pitną.

Dlatego obowiązują tutaj szczególne zasady ochrony wód.

Ograniczane lub zabronione są między innymi:

• kąpiel,

• sporty wodne,

• żeglowanie i rekreacyjne użytkowanie wody,

• niektóre formy wędkowania,

• działania mogące pogorszyć jakość wody.

Ograniczenia te mają przede wszystkim chronić wodę przeznaczoną do spożycia.

13. Jak duże jest Jezioro Dobczyckie?

W zależności od źródła i sposobu pomiaru podawane są nieco różne wartości.

Przyjmuje się jednak, że zbiornik ma około:

• 10,5–10,7 km² powierzchni,

• około 127 mln m³ pojemności,

• około 29–30 metrów maksymalnej głębokości,

• niemal 10 km długości.

Jest to więc jeden z największych sztucznych zbiorników wodnych w Małopolsce.

14. Cztery najważniejsze funkcje zbiornika

Jezioro Dobczyckie pełni kilka podstawowych funkcji.

1. Zaopatrzenie w wodę pitną

To najważniejsze zadanie zbiornika.

Woda z Jeziora Dobczyckiego trafia do systemu wodociągowego Krakowa i okolic.

2. Ochrona przeciwpowodziowa

Zapora pozwala kontrolować przepływ Raby i ograniczać skutki wysokich stanów wody.

3. Regulacja przepływu rzeki

Zbiornik umożliwia bardziej równomierne gospodarowanie wodą w rzece.

4. Produkcja energii

Przy zaporze działa również elektrownia wodna.

Jej moc wynosi około 2,5 MW.

15. Wysiedlenia mieszkańców

Budowa zbiornika była ogromnym przedsięwzięciem technicznym, ale przede wszystkim była wielkim wydarzeniem społecznym.

Setki gospodarstw musiały zostać zlikwidowane.

W źródłach pojawiają się informacje o około 200 rodzinach bezpośrednio przesiedlonych w związku z inwestycją. Inne opracowania podają większe liczby, obejmujące wszystkich mieszkańców terenów dotkniętych zmianami.

Różnice wynikają przede wszystkim z tego, co dokładnie zalicza się do grupy osób „przesiedlonych”.

Dla mieszkańców najważniejsze było jednak coś innego:

tracili swoje domy, pola i miejsca związane z historią rodzin.

Niektórzy musieli opuścić gospodarstwa, które znajdowały się w rękach jednej rodziny od kilku pokoleń.

16. Znikające drogi

Budowa zbiornika całkowicie zmieniła dawną sieć komunikacyjną.

Drogi, które wcześniej prowadziły przez dolinę Raby, zostały zalane lub przebudowane.

W ich miejsce powstały nowe trasy prowadzące po zboczach i przez nowe mosty.

Dlatego współczesna mapa okolic Jeziora Dobczyckiego wygląda zupełnie inaczej niż mapy sprzed lat 70. XX wieku.

Na starych mapach można znaleźć drogi, które dzisiaj kończą się na brzegu jeziora albo znajdują się wiele metrów pod powierzchnią wody.

17. Co znajduje się obecnie pod wodą?

Dno Jeziora Dobczyckiego jest w pewnym sensie historycznym archiwum.

Pod wodą znajduje się dawny krajobraz doliny Raby.

Nie oznacza to, że wszystkie budynki zachowały się w całości. Większość najważniejszych obiektów została przed zalaniem rozebrana.

Jednak pod wodą pozostały ślady dawnego krajobrazu:

• dawne drogi,

• stare granice pól,

• fragmenty fundamentów,

• dawne ukształtowanie terenu,

• fragmenty koryta Raby,

• miejsca dawnych gospodarstw.

Dzięki starym mapom katastralnym, mapom topograficznym, zdjęciom lotniczym i współczesnym zdjęciom satelitarnym można dziś próbować odtworzyć ten utracony krajobraz.

18. Zmiana krajobrazu

Przed powstaniem zbiornika dolina była przede wszystkim krajobrazem rolniczym i rzecznym.

Po zalaniu powstał rozległy akwen otoczony wzgórzami.

Zmieniła się nie tylko gospodarka człowieka, ale również przyroda.

Nowe brzegi stworzyły miejsca odpowiednie dla różnych gatunków ptaków i innych zwierząt.

W okolicy zbiornika można obserwować między innymi czaple, mewy i łabędzie.

Z czasem sztuczny zbiornik stał się więc również nowym elementem lokalnego ekosystemu.

19. Zmiany klimatyczne i meteorologiczne

Powstanie Jeziora Dobczyckiego miało również znaczenie dla badań nad lokalnym klimatem.

Ważną rolę odegrała stacja meteorologiczna Gaik-Brzezowa.

Ze względu na budowę zbiornika jej położenie zostało zmienione.

Dzięki wieloletnim pomiarom możliwe stało się porównanie warunków przed i po powstaniu dużej powierzchni wodnej.

Badano między innymi:

• temperaturę,

• wilgotność,

• zachmurzenie,

• nasłonecznienie,

• lokalne warunki atmosferyczne.

Jezioro Dobczyckie stało się dzięki temu interesującym miejscem również dla badań naukowych.

20. Dobczyce i nowe jezioro

Powstanie zbiornika całkowicie zmieniło krajobraz Dobczyc.

Historyczne miasto znajduje się wysoko nad taflą wody.

Szczególnie charakterystyczne są:

• Zamek w Dobczycach,

• Góra Zamkowa,

• średniowieczne mury miejskie,

• stara część miasta,

• zapora.

Dzisiaj widok średniowiecznego zamku nad ogromnym zbiornikiem jest jednym z najbardziej charakterystycznych obrazów Dobczyc.

Jest w tym pewien paradoks historii.

Średniowieczne Dobczyce spoglądają dziś na krajobraz, który powstał dopiero w latach 80. XX wieku.

21. Zapora dzisiaj

Zapora Dobczycka stała się również jednym z charakterystycznych miejsc regionu.

Jej korona jest okresowo udostępniana dla ruchu pieszego.

Z zapory można zobaczyć dużą część zbiornika oraz otaczające go wzgórza.

Widok jest tym bardziej interesujący, gdy uświadomimy sobie, że pod powierzchnią wody znajduje się dawna dolina Raby.

22. Jezioro jako symbol dwóch różnych historii

Historia Jeziora Dobczyckiego ma właściwie dwa oblicza.

Z jednej strony jest to historia wielkiego sukcesu inżynieryjnego:

• powstał ogromny zbiornik,

• poprawiło się bezpieczeństwo wodne Krakowa,

• zwiększono ochronę przeciwpowodziową,

• rozpoczęto produkcję energii elektrycznej,

• powstał nowy element krajobrazu.

Z drugiej strony jest to historia utraconego świata:

• wysiedlonych rodzin,

• zburzonych domów,

• utraconych gospodarstw,

• zlikwidowanych dróg,

• rozebranych budynków,

• zatopionych fragmentów wsi,

• przeniesionych grobów,

• znikniętego krajobrazu.

Dlatego Jezioro Dobczyckie nie jest wyłącznie zbiornikiem wodnym.

Jest również miejscem pamięci o krajobrazie, którego już nie ma.

23. Najważniejsze daty

Rok	Wydarzenie
1254	Pierwsza znana wzmianka o Brzączowicach
1390	Wzmianka o Brzezowej
XVI wiek	Istnienie majątku Gaik
XIX wiek	Powstanie murowanego dworu Gaik
1970	Ostateczny wybór lokalizacji zbiornika w Dobczycach
1972–1974	Przygotowanie dokumentacji technicznej
1974	Rozpoczęcie budowy
1981	Rozpoczęcie budowy nowego kościoła w Brzączowicach
1982	Zaawansowana likwidacja starej Drogini
1983	Poświęcenie kamienia węgielnego nowego kościoła
listopad 1985	Rozpoczęcie napełniania zbiornika
czerwiec 1986	Rozpoczęcie poboru wody dla Krakowa
1986	Zbiornik rozpoczyna pełną eksploatację
1987	Osiągnięcie pełnego poziomu eksploatacyjnego
1991	Konsekracja nowego kościoła w Brzączowicach

24. Jezioro Dobczyckie dzisiaj

Dzisiaj Jezioro Dobczyckie jest jednym z najważniejszych elementów systemu zaopatrzenia Krakowa w wodę.

Dla większości współczesnych mieszkańców jest po prostu dużym zbiornikiem widocznym z Dobczyc.

Jednak pod jego powierzchnią znajduje się historia całej doliny.

Dawne Droginia, fragmenty Brzezowej, Brzączowic i innych terenów nie zniknęły całkowicie z pamięci.

Ich ślady można odnaleźć w archiwach, starych mapach, fotografiach, dokumentach, wspomnieniach mieszkańców i zachowanych elementach dawnej architektury.

Dlatego historia Jeziora Dobczyckiego powinna być opowiadana nie tylko jako historia zapory.

Jest to również historia ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy, oraz krajobrazu, który został zatopiony, aby zapewnić wodę przyszłym pokoleniom.

Jezioro Dobczyckie jest więc jednocześnie zbiornikiem wody, dziełem inżynierii i ogromnym „archiwum pod wodą” – miejscem, w którym współczesność spotyka się z krajobrazem dawnej doliny Raby.