TURBACZ – PEŁNA HISTORIA

Written by Erik Johan Winnelinckx on . Posted in Historia.

TURBACZ – PEŁNA HISTORIA

1. Turbacz i Gorce

Turbacz, wznoszący się na wysokość 1310 m n.p.m., jest najwyższym szczytem Gorców. Leży mniej więcej w centralnej części masywu Gorców. Od jego okolic rozchodzą się grzbiety prowadzące między innymi w kierunku Nowego Targu, Łopusznej, Ochotnicy, Koniny, Poręby Wielkiej i Obidowej.

Położenie Turbacza sprawiło, że od dawna był on naturalnym punktem komunikacyjnym całego pasma.

Pochodzenie nazwy Turbacz nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Istnieje kilka teorii dotyczących jej etymologii. Jedna z nich wiąże nazwę z pochodzeniem wołoskim lub rumuńskim i słowami odnoszącymi się do roślinności, torfowisk lub darni. Inne wyjaśnienia odwołują się do dawnych określeń związanych z górskim terenem.

Nie ma jednak jednej, bezdyskusyjnie potwierdzonej etymologii tej nazwy.

2. Turbacz przed rozwojem turystyki – lasy, pasterstwo i łowiectwo

Na długo przed pojawieniem się turystów okolice Turbacza były częścią tradycyjnej gospodarki mieszkańców Gorców.

Stoki gór oraz położone wyżej polany były wykorzystywane przez miejscowych gospodarzy i pasterzy. Szczególne znaczenie zyskała Hala Długa, która przez długi czas była wykorzystywana jako górskie pastwisko.

Rozległe lasy Gorców miały również znaczenie gospodarcze. Przez wieki prowadzono tutaj:

  • wyrąb drewna,

  • hodowlę zwierząt,

  • wypas owiec i bydła,

  • produkcję węgla drzewnego,

  • transport drewna,

  • polowania.

Dlatego krajobraz, który możemy oglądać dzisiaj, nie jest wyłącznie krajobrazem naturalnym.

Część charakterystycznych dla Gorców polan powstała w wyniku wielowiekowej działalności człowieka.

3. Turbacz staje się celem turystów

W XIX wieku Gorce zaczęli coraz częściej odwiedzać podróżnicy, przyrodnicy, pisarze i pierwsi turyści górscy.

Jednym z ważniejszych wczesnych gości Gorców był Seweryn Goszczyński, który opisywał swoje wrażenia z podróży po tym regionie.

Turbacz zwracał uwagę przede wszystkim dzięki rozległym panoramom.

W XIX wieku okolice szczytu wyglądały jednak inaczej niż obecnie. Wiele miejsc było bardziej otwartych, a lasy nie zajmowały tak dużych powierzchni jak dzisiaj.

Dzięki temu z najwyższych partii Gorców można było obserwować bardzo rozległą panoramę.

4. Władysław Orkan i Turbacz

Historia Turbacza jest szczególnie mocno związana z Władysławem Orkanem (1875–1930), pisarzem pochodzącym z Poręby Wielkiej.

Orkan był jednym z najważniejszych twórców związanych z kulturą i życiem mieszkańców Gorców.

Góry nie były dla niego jedynie literackim tłem. Były jego rodzinną ziemią i światem, który dobrze znał.

W swoich utworach opisywał między innymi:

  • życie mieszkańców górskich wsi,

  • biedę i trudne warunki życia,

  • gospodarkę chłopską,

  • konflikty dotyczące ziemi,

  • przemiany społeczne,

  • relacje między człowiekiem a przyrodą,

  • życie mieszkańców Gorców.

Dzięki jego twórczości Gorce i ich mieszkańcy zajęli ważne miejsce w polskiej literaturze.

Dzisiaj nazwisko Orkana jest obecne w wielu miejscach Gorców, a szczególnie silne związki łączą go z Porębą Wielką.

5. Pierwsze schronisko – rok 1925

Rozwój zorganizowanej turystyki górskiej nastąpił szczególnie szybko w okresie międzywojennym.

Dużą rolę odegrało Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT).

Towarzystwo zdecydowało się na budowę schroniska w rejonie Turbacza.

W 1925 roku na Polanie Wisielakówka otwarto pierwsze schronisko turystyczne związane z Turbaczem.

Oficjalne otwarcie odbyło się 13 października 1925 roku.

Był to drewniany budynek posiadający między innymi niewielką werandę oraz pomieszczenia noclegowe.

W otwarciu uczestniczyli przedstawiciele PTT, wśród nich między innymi Kazimierz Sosnowski, a także Władysław Orkan.

Powstanie schroniska było ważnym momentem w historii turystyki w Gorcach.

6. Pierwsze schronisko spłonęło

Historia pierwszego schroniska była jednak krótka.

W nocy z 16 na 17 listopada 1933 roku budynek na Wisielakówce doszczętnie spłonął.

Nie udało się jednoznacznie ustalić sprawcy pożaru.

Jedna z najczęściej powtarzanych wersji mówi, że za pożar mogli odpowiadać kłusownicy, którzy postrzegali rozwój turystyki i obecność turystów jako zagrożenie dla swojej działalności.

Nie jest to jednak fakt udowodniony ponad wszelką wątpliwość, dlatego tę wersję należy traktować jako jedną z hipotez dotyczących przyczyn pożaru.

7. Drugie schronisko – 1934–1943

PTT nie zrezygnowało z planów rozwoju turystyki w Gorcach.

Już w 1934 roku rozpoczęto budowę nowego, znacznie większego schroniska.

Tym razem wybrano miejsce na skraju Hali Długiej, znacznie bliżej obecnego schroniska na Turbaczu.

Prace budowlane prowadzono etapami.

W 1934 roku wykonano między innymi:

  • prace ziemne,

  • fundamenty,

  • kamienną część parterową,

  • budynki gospodarcze.

W kolejnych latach budynek był stopniowo rozbudowywany.

W 1935 roku kontynuowano budowę, a w 1936 roku wykonano między innymi konstrukcję dachu.

Schronisko było znacznie większe od swojego poprzednika i mogło pomieścić około stu osób.

Jednak rozwój turystyki został wkrótce przerwany przez wybuch II wojny światowej.

8. Turbacz podczas II wojny światowej

Podczas niemieckiej okupacji Gorce nabrały zupełnie innego znaczenia.

Rozległe lasy, trudno dostępne doliny i górskie polany były doskonałym miejscem do działalności polskiego ruchu oporu.

W górach ukrywali się:

  • członkowie ruchu oporu,

  • osoby poszukiwane przez okupanta,

  • kurierzy,

  • partyzanci.

Wykorzystywano również górskie szlaki do transportu:

  • żywności,

  • broni,

  • informacji,

  • ludzi.

Schronisko na Turbaczu znalazło się więc w zupełnie innej rzeczywistości niż przed wojną.

Nie było już wyłącznie obiektem turystycznym.

9. Rok 1943 – zniszczenie drugiego schroniska

W lipcu 1943 roku budynek został zajęty przez wojska niemieckie.

Sytuacja w Gorcach stawała się coraz bardziej niebezpieczna.

W listopadzie 1943 roku schronisko zostało całkowicie zniszczone przez pożar.

W źródłach występują różne informacje dotyczące dokładnych okoliczności jego zniszczenia.

Część źródeł przypisuje pożar wojskom niemieckim, inne podają, że schronisko mogło zostać podpalone przez polskich partyzantów, którzy chcieli uniemożliwić Niemcom wykorzystywanie budynku jako bazy wojskowej.

Pewne jest natomiast, że:

drugie schronisko zostało zniszczone w 1943 roku, a po jego budynku pozostały jedynie fragmenty kamiennej konstrukcji.

10. Po II wojnie światowej

Po zakończeniu wojny turystyka w Gorcach zaczęła stopniowo się odradzać.

W 1950 roku powstało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK), które przejęło część tradycji i zadań przedwojennego PTT.

Wkrótce pojawiły się plany odbudowy schroniska na Turbaczu.

W 1953 roku rozpoczęto budowę nowego obiektu.

Wykorzystano również część pozostałości kamiennych po przedwojennym schronisku.

Projekt nowego budynku przygotowała inż. Anna Górska.

11. Obecne schronisko – 1953–1958

Nowe schronisko otrzymało charakterystyczną formę, którą w dużej mierze znamy do dzisiaj.

Powstał duży kamienny budynek z:

  • dwiema skrzydłami ustawionymi pod kątem,

  • charakterystycznymi arkadami przy wejściu,

  • wysokim, stromym dachem,

  • elementami architektury nawiązującymi do tradycji regionu.

Budowla została zaprojektowana tak, aby była funkcjonalna, ale jednocześnie harmonijnie wpisywała się w krajobraz Gorców.

21 października 1956 roku schronisko otrzymało imię Władysława Orkana.

Oficjalne oddanie obiektu do użytkowania nastąpiło w 1958 roku.

Od tego czasu schronisko stało się jednym z najważniejszych punktów turystycznych całych Gorców.

12. Karol Wojtyła i Hala Długa

Z Turbaczem związane jest również nazwisko Karola Wojtyły, późniejszego papieża Jana Pawła II.

W 1953 roku na Hali Długiej odbyło się nabożeństwo plenerowe, w którym uczestniczył Karol Wojtyła.

W miejscu tym znajduje się obecnie pamiątkowy ołtarz polowy oraz tablica upamiętniająca wydarzenie.

Gorce były dla Wojtyły ważnym miejscem turystyki pieszej i wypoczynku.

Wielokrotnie przemierzał górskie szlaki tego regionu.

13. Lata 1960–1980 – rozwój turystyki

W okresie powojennym turystyka górska zaczęła bardzo szybko się rozwijać.

Turbacz stał się najważniejszym węzłem szlaków turystycznych w Gorcach.

Na Turbacz prowadzą lub prowadziły trasy między innymi z kierunku:

  • Nowego Targu,

  • Kowańca,

  • Obidowej,

  • Łopusznej,

  • Koninek,

  • Poręby Wielkiej,

  • Ochotnicy,

  • Lubomierza.

Położenie Turbacza sprawiło, że stał się on zarówno celem wycieczek, jak i miejscem odpoczynku podczas dłuższych wędrówek przez Gorce.

14. Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej – 1980

W 1980 roku w pobliżu schroniska otwarto Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK.

Jest to bardzo ważne miejsce dla poznania historii turystyki w Gorcach.

Ośrodek przedstawia między innymi:

  • historię turystyki górskiej,

  • dzieje schronisk na Turbaczu,

  • rozwój szlaków turystycznych,

  • działalność PTT i PTTK,

  • historię regionu,

  • związki Władysława Orkana z Gorcami.

Dla osoby zainteresowanej historią Turbacza jest to jedno z najważniejszych miejsc do odwiedzenia.

15. Ochrona przyrody

Historia Turbacza to również historia ochrony przyrody.

Już w 1927 roku utworzono rezerwat przyrody Turbacz.

Początkowo obejmował on około 100 hektarów.

W 1964 roku ochrona została zorganizowana na większą skalę i objęła około 319 hektarów.

Kolejnym ważnym wydarzeniem było utworzenie w 1981 roku Gorczańskiego Parku Narodowego.

Od tego momentu szczególnego znaczenia nabrała ochrona:

  • lasów,

  • polan,

  • torfowisk,

  • górskich potoków,

  • roślinności,

  • zwierząt.

Powstanie parku narodowego zmieniło również sposób gospodarowania przestrzenią Gorców.

16. Ciekawostka – szczyt Turbacza a granice parku

Interesującym szczegółem jest fakt, że sam wierzchołek Turbacza nie znajduje się w granicach Gorczańskiego Parku Narodowego.

Granica parku przebiega w jego pobliżu.

Dlatego na dokładnych mapach warto zwrócić uwagę na granicę administracyjną i granicę parku, ponieważ nie są one w tym miejscu tożsame.

17. Turbacz i Poręba Wielka

Dla historii Poręby Wielkiej i Koninek Turbacz ma szczególne znaczenie.

Jednym z najważniejszych kierunków dojścia na Turbacz jest trasa:

Poręba Wielka → Koninki → Hala Długa → Turbacz.

Nie jest to wyłącznie współczesna trasa turystyczna.

Koninki i Poręba Wielka od dawna były związane z gospodarką górską, lasami i pasterstwem.

W XX wieku Koninki stały się jednym z najważniejszych punktów dostępu turystycznego do centralnej części Gorców.

Dzięki temu powstało silne połączenie pomiędzy:

Porębą Wielką – Koninkami – Halą Długą – Turbaczem.

18. Turbacz dzisiaj

Obecnie Turbacz jest jednym z najważniejszych celów turystycznych w całych Gorcach.

Latem przyciąga przede wszystkim turystów pieszych i miłośników górskich panoram.

Zimą jest popularnym celem wycieczek narciarskich i pieszych.

Z okolic Turbacza można podziwiać między innymi:

  • Tatry,

  • Kotlinę Orawsko-Nowotarską,

  • Beskid Wyspowy,

  • Beskid Sądecki,

  • Pieniny,

  • inne pasma górskie.

Warto jednak pamiętać, że najlepsze panoramy nie zawsze znajdują się bezpośrednio na samym szczycie.

Szczególnie piękne widoki otwierają się z okolicznych polan, zwłaszcza z Hali Długiej.

19. Trzy schroniska Turbacza

Historia Turbacza może zostać w dużym uproszczeniu przedstawiona jako historia trzech kolejnych schronisk.

1. Pierwsze schronisko – Wisielakówka

1925–1933

Drewniany budynek, pierwsze zorganizowane schronisko turystyczne w rejonie Turbacza.

Spłonęło w listopadzie 1933 roku.

2. Drugie schronisko – Hala Długa

1934–1943

Znacznie większy obiekt, częściowo murowany.

Budowę rozpoczęto w 1934 roku.

Schronisko zostało zniszczone w 1943 roku podczas okupacji niemieckiej.

3. Obecne schronisko – Turbacz

1953–1958 – obecnie

Zaprojektowane przez Annę Górską.

Budowę rozpoczęto w 1953 roku, a obiekt został oddany do użytkowania w 1958 roku.

Schronisko funkcjonuje do dziś i pozostaje jednym z najważniejszych obiektów turystycznych Gorców.

20. Oś czasu historii Turbacza

Rok / okres Wydarzenie
Średniowiecze Rozwój osadnictwa, gospodarki leśnej, pasterstwa i łowiectwa w Gorcach
XIX wiek Coraz większe zainteresowanie Gorcami ze strony podróżników i pisarzy
XIX wiek Turbacz staje się znanym punktem widokowym
przełom XIX/XX wieku Rozwój pierwszej turystyki górskiej
1925 Otwarcie pierwszego schroniska na Wisielakówce
1933 Pierwsze schronisko spłonęło
1934 Rozpoczęcie budowy drugiego schroniska na Hali Długiej
1939 Wybuch II wojny światowej
1943 Zniszczenie drugiego schroniska
1945 Koniec wojny
1953 Rozpoczęcie budowy obecnego schroniska
1953 Karol Wojtyła uczestniczy w nabożeństwie na Hali Długiej
1956 Schronisko otrzymuje imię Władysława Orkana
1958 Oficjalne oddanie obecnego schroniska do użytkowania
1964 Rozszerzenie ochrony rezerwatowej
1980 Otwarcie Ośrodka Kultury Turystyki Górskiej PTTK
1981 Utworzenie Gorczańskiego Parku Narodowego
około 1990 Modernizacja schroniska
XXI wiek Turbacz pozostaje najważniejszym węzłem turystycznym Gorców

21. Turbacz – historia Gorców w jednym miejscu

Historia Turbacza jest w pewnym sensie historią całych Gorców w miniaturze.

Najpierw były tutaj lasy, polany, pasterstwo, łowiectwo i gospodarka mieszkańców okolicznych wsi.

W XIX wieku pojawili się podróżnicy i pisarze, a Gorce zaczęły być odkrywane jako atrakcyjny region górski.

Na początku XX wieku coraz większe znaczenie zyskała turystyka.

W 1925 roku powstało pierwsze schronisko.

Potem przyszła wojna, działalność partyzancka i zniszczenie przedwojennego schroniska.

Po 1945 roku rozpoczęła się odbudowa turystyki.

W latach 50. powstało obecne schronisko imienia Władysława Orkana.

W kolejnych dziesięcioleciach Turbacz stał się centrum turystyki górskiej Gorców, a jednocześnie coraz większe znaczenie zyskała ochrona przyrody.

Dzisiaj Turbacz jest miejscem, w którym spotykają się:

historia – kultura – pasterstwo – literatura – turystyka – przyroda – pamięć o wojnie.

Szczególnie interesujące jest połączenie:

Poręba Wielka → Koninki → Hala Długa → Turbacz

oraz jego związek z Władysławem Orkanem i historią Gorców.

Dlatego Turbacz można traktować nie tylko jako najwyższy szczyt Gorców, lecz również jako jeden z najważniejszych symboli całego regionu.

  • Odsłon: 75