Written by Erik Johan Winnelinckx on 20 wrzesień 2026. Posted in Uncategorised.

Pełna historia Jeziora Mucharskiego

Jezioro Mucharskie, pierwotnie oficjalnie nazywane Zbiornikiem Wodnym Świnna Poręba, ma niezwykle długą i interesującą historię. Nie jest to tylko historia zapory i sztucznego jeziora. To również historia dawnych wsi, wysiedleń mieszkańców, zlikwidowanej linii kolejowej Wadowice–Skawce, przeniesionych dróg, badań archeologicznych oraz inwestycji, której realizacja trwała ponad trzydzieści lat.

1. Zanim powstało jezioro – rzeka Skawa

Dzisiejsze Jezioro Mucharskie znajduje się w dolinie rzeki Skawy, jednego z ważniejszych dopływów Wisły. Zbiornik położony jest pomiędzy Beskidem Małym a Beskidem Makowskim i rozciąga się obecnie na długości około 11 kilometrów.

Jednak na długo przed powstaniem zbiornika dolina Skawy była zamieszkana.

Jedną z najstarszych miejscowości w tym rejonie jest Mucharz, którego pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1254 roku. Skawce pojawiają się w źródłach w 1422 roku, natomiast Świnna Poręba jest wymieniana w 1529 roku. Również Zagórze oraz inne miejscowości dzisiejszych gmin Mucharz, Stryszów i Zembrzyce mają średniowieczne lub wczesnonowożytne korzenie.

Oznacza to, że przyszły zbiornik powstał w starej, od wieków zamieszkanej dolinie rzecznej, a nie na niezamieszkanym terenie.

2. Pierwsze pomysły budowy zbiornika

Historia Jeziora Mucharskiego zaczęła się znacznie wcześniej niż sama budowa zapory.

Już na początku XX wieku rozważano możliwość przegrodzenia Skawy i utworzenia zbiornika retencyjnego. W czasach monarchii austro-węgierskiej prowadzono analizy dotyczące regulacji największych rzek Galicji. Badano również możliwość budowy zbiornika na Skawie.

Rozpatrywano kilka lokalizacji. Jedną z nich były okolice Graboszyc, inną – Świnna Poręba.

W latach 1919–1920 ponownie prowadzono badania dotyczące możliwości budowy zapory w Świnnej Porębie. W szerszych analizach dotyczących gospodarki wodnej dużych rzek Polski uczestniczył również znany polski inżynier Gabriel Narutowicz.

Projekt pozostał jednak przez wiele lat jedynie w fazie planów.

3. Powrót projektu po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej ponownie zaczęto analizować potrzebę budowy dużych zbiorników wodnych.

W latach 50. XX wieku pojawiły się nowe plany budowy zbiornika na Skawie. Tym razem powodów było znacznie więcej:

ochrona przeciwpowodziowa,
gromadzenie wody,
regulacja przepływu Skawy,
zaopatrzenie w wodę,
ochrona Wadowic,
ochrona terenów położonych w dorzeczu Wisły,
a później również produkcja energii elektrycznej.

W pierwotnych założeniach zbiornik miał mieć także znaczenie dla zaopatrzenia w wodę terenów przemysłowych Górnego Śląska.

4. Lata 60. – mieszkańcy wiedzą, że ich dolina ma zniknąć

Na początku lat 60. ponownie intensyfikowano prace projektowe.

Dla mieszkańców oznaczało to ogromną zmianę.

Kiedy teren zostaje przeznaczony pod przyszły zbiornik, możliwości normalnego rozwoju miejscowości zaczynają stopniowo zanikać.

Mieszkańcy coraz częściej napotykali ograniczenia dotyczące:

budowy nowych domów,
rozbudowy istniejących budynków,
remontów,
sprzedaży nieruchomości,
rozwoju gospodarstw rolnych.

Powstała więc specyficzna sytuacja: dolina zaczęła gospodarczo zamierać na długo przed pojawieniem się w niej wody.

5. 1973 – ostateczny wybór Świnnej Poręby

W 1973 roku władze ostatecznie zdecydowały, że duża zapora na Skawie zostanie zbudowana w Świnnej Porębie.

Jednak od tej decyzji do rozpoczęcia właściwej budowy minęło jeszcze ponad dziesięć lat.

Przyszły zbiornik miał objąć przede wszystkim dolinę Skawy w rejonie:

Świnna Poręba – Mucharz – Skawce – Zagórze – Zembrzyce.

6. 1984–1986 – rozpoczęcie inwestycji

Ważnym momentem był 25 czerwca 1984 roku.

Wtedy podjęto decyzję, że inwestycja ma zostać rozpoczęta w 1986 roku.

W 1985 roku rozpoczęto prace przygotowawcze, a w 1986 roku projekt został ujęty w budżecie państwa jako jedna z centralnych inwestycji.

Początkowo zakładano, że zapora zostanie ukończona około 1996 roku.

Tak się jednak nie stało.

7. 1986 – początek budowy

W 1986 roku rozpoczęła się właściwa budowa przyszłego zbiornika.

Inwestycja była znacznie większa niż sama zapora.

Obejmowała między innymi:

budowę zapory,
utworzenie zbiornika,
przebudowę dróg,
likwidację i przebudowę części infrastruktury kolejowej,
zabezpieczenie terenów znajdujących się wokół zbiornika,
stabilizację stoków i osuwisk,
budowę nowej infrastruktury dla mieszkańców.

8. Skawce – wieś, która zniknęła pod wodą

Jedną z największych ofiar budowy zbiornika były Skawce.

Przed powstaniem jeziora była to prawdziwa wieś położona nad Skawą.

Znajdowały się tutaj:

domy,
gospodarstwa,
drogi,
mosty,
szkoła,
infrastruktura kolejowa,
sady,
pola uprawne,
miejsca wypoczynku nad Skawą.

W miarę postępu budowy mieszkańcy byli wysiedlani, a wieś stopniowo przestawała istnieć.

Ostatecznie znaczna część Skawiec znalazła się pod wodami zbiornika.

Dzisiaj w miejscu, gdzie kiedyś znajdowały się domy, drogi i pola, rozciąga się tafla Jeziora Mucharskiego.

9. Nie tylko Skawce

Ważne jest jednak, że budowa zbiornika nie oznaczała jedynie zniknięcia jednej miejscowości.

Teren przyszłego zbiornika obejmował również zabudowę i fragmenty innych miejscowości oraz przysiółków.

Szczególnie dotyczyło to:

Skawiec,
Zagórza,
części terenów Mucharza,
Świnnej Poręby i okolicznych przysiółków.

Zmienił się więc cały układ przestrzenny doliny Skawy.

10. Linia kolejowa Wadowice–Skawce

Kolejnym ważnym elementem dawnego krajobrazu była linia kolejowa Wadowice–Skawce, będąca częścią linii kolejowej nr 103.

Połączenie kolejowe zostało uruchomione 15 sierpnia 1898 roku.

Linia miała ogromne znaczenie dla mieszkańców. Korzystali z niej pracownicy, uczniowie, mieszkańcy okolicznych miejscowości oraz turyści.

Jednak przyszły zbiornik miał przeciąć jej przebieg.

Dlatego w 1988 roku rozpoczęto rozbiórkę odcinka Wadowice–Skawce.

Najpierw zlikwidowano fragment Wadowice–Mucharz, a następnie odcinek Mucharz–Skawce.

Do 15 kwietnia 1992 roku rozbiórka została zakończona.

Oznacza to, że kolej zniknęła z doliny ponad dwadzieścia lat przed ostatecznym napełnieniem zbiornika.

11. Zniknęły również mosty kolejowe

Likwidacja linii kolejowej oznaczała znacznie więcej niż tylko usunięcie szyn.

Zdemontowano również:

mosty,
nasypy kolejowe,
przepusty,
fragmenty torowiska,
inne elementy infrastruktury kolejowej.

Niektóre nasypy i materiały wykorzystano później podczas budowy nowych dróg i infrastruktury związanej ze zbiornikiem.

W ten sposób stara infrastruktura kolejowa stopniowo przestała istnieć.

12. Lata 90. – budowa niemal zamiera

W tym okresie rozpoczął się jeden z najbardziej niezwykłych rozdziałów historii inwestycji.

Zapora była budowana, ale w 1989 roku nastąpiła ogromna zmiana polityczna i gospodarcza w Polsce.

Upadł system komunistyczny, rozpoczęła się transformacja gospodarcza, a finansowanie wielkich inwestycji państwowych stało się znacznie trudniejsze.

Budowa Świnnej Poręby została poważnie spowolniona.

Pierwotny termin zakończenia inwestycji stawał się coraz mniej realny.

13. Dolina w stanie zawieszenia

Dla mieszkańców sytuacja była bardzo trudna.

Przez wiele lat żyli ze świadomością:

„Nasza wieś kiedyś zniknie.”

Jednocześnie zbiornik wciąż nie powstawał.

Powstała więc swoista sytuacja zawieszenia.

Mieszkańcy nie mogli swobodnie inwestować w swoje domy i gospodarstwa, ponieważ teren przeznaczony był pod przyszły zbiornik.

Z drugiej strony przez kolejne lata nadal mieszkali w swoich rodzinnych miejscowościach.

Budowa zbiornika miała więc konsekwencje gospodarcze i społeczne na długo przed faktycznym zalaniem doliny.

14. 1999–2000 – zmiana sposobu finansowania

Do 1999 roku inwestycja była finansowana przede wszystkim jako centralna inwestycja państwowa.

Od 2000 roku finansowanie przejął między innymi Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Miało to umożliwić kontynuację budowy.

Jednak nadal brakowało wystarczających środków, aby szybko zakończyć tak ogromne przedsięwzięcie.

15. 2005 – kolejny program budowy

4 marca 2005 roku przyjęto ustawę dotyczącą wieloletniego programu:

„Program budowy Zbiornika Wodnego Świnna Poręba w latach 2006–2010”.

Celem było ostateczne zakończenie budowy.

Termin ten okazał się jednak nierealny.

Program był później przedłużany:

2006–2013, a następnie:

2006–2015.

Także rok 2015 nie przyniósł zakończenia całej inwestycji.

16. 2009 – kolejne problemy finansowe

W 2009 roku budowa ponownie została poważnie ograniczona z powodu problemów finansowych.

W tym momencie inwestycja trwała już ponad dwadzieścia lat.

Dziecko urodzone w Skawcach w 1986 roku miałoby wtedy około 23 lat – a zbiornik, z powodu którego jego rodzinna miejscowość miała zniknąć, nadal nie był gotowy.

W 2010 roku podjęto decyzję o kontynuowaniu inwestycji.

17. 2010 – wielka powódź

Rok 2010 był bardzo ważny.

W maju tego roku południową Polskę dotknęła jedna z największych powodzi ostatnich dziesięcioleci.

Zbiornik nie był jeszcze ukończony, ale już częściowo mógł pełnić funkcję retencyjną.

Według danych Wód Polskich podczas powodzi w 2010 roku maksymalny przepływ Skawy został ograniczony z około:

1096 m³/s do 360 m³/s.

Podczas powodzi w 2014 roku przepływ został ograniczony z około:

922 m³/s do 251 m³/s.

Pokazało to, że przyszły zbiornik rzeczywiście może pełnić ważną funkcję przeciwpowodziową.

18. 2010–2015 – ostatni wielki etap budowy

Po 2010 roku inwestycję ponownie przyspieszono.

Prowadzono między innymi:

prace przy zaporze,
prace w czaszy przyszłego zbiornika,
zabezpieczenia stoków,
stabilizację osuwisk,
przebudowę dróg,
prace związane z infrastrukturą kolejową,
zabezpieczenie brzegów,
budowę urządzeń technicznych.

Szczególnie ważnym problemem były osuwiska.

Górzyste tereny wokół przyszłego jeziora charakteryzują się naturalną podatnością na ruchy masowe.

Dlatego przed rozpoczęciem napełniania trzeba było zabezpieczyć wiele potencjalnie niestabilnych terenów.

19. Archeologia – odkrywanie świata, który miał zniknąć

Długi okres budowy miał również niespodziewaną konsekwencję.

Archeolodzy otrzymali możliwość prowadzenia szeroko zakrojonych badań na terenach przeznaczonych do zalania.

Przez około 13 lat prowadzono badania archeologiczne na obszarze przyszłego zbiornika.

Odkryto ślady osadnictwa sięgające czasów prehistorycznych oraz zabytki z późniejszych okresów.

Część wyników tych badań można dziś zobaczyć między innymi w Muzeum Miejskim Suchej Beskidzkiej, gdzie prezentowana jest wystawa dotycząca najstarszego osadnictwa w dolinie Skawy.

W ten sposób powstała niejako druga historia Jeziora Mucharskiego:

zanim stary krajobraz został zalany, archeolodzy zdążyli go zbadać i udokumentować.

20. Ostatni mieszkańcy

W końcowym etapie inwestycji mieszkańcy terenów przeznaczonych pod zbiornik musieli ostatecznie opuścić swoje domy.

Według dostępnych opracowań ostatnia rodzina opuściła teren przyszłego zbiornika w 2016 roku.

Był to symboliczny koniec wieloletniego procesu.

Najpierw pojawiły się plany.

Później ograniczenia w rozwoju miejscowości.

Następnie rozpoczęła się budowa.

Zniknęła kolej.

Rozebrano drogi i budynki.

A w końcu mieszkańcy opuścili swoje rodzinne domy.

21. Listopad 2016 – zaczyna się napełnianie zbiornika

W listopadzie 2016 roku rozpoczęto napełnianie zbiornika.

Był to moment, w którym historia starej doliny Skawy zaczęła przechodzić w historię Jeziora Mucharskiego.

Poziom wody stopniowo się podnosił.

Najpierw znikały najniżej położone pola.

Później drogi, fragmenty dawnej infrastruktury i pozostałości zabudowy.

W końcu woda przykryła znaczną część dawnej doliny.

22. 26 lipca 2017 – oficjalne zakończenie budowy

26 lipca 2017 roku budowa zbiornika została oficjalnie zakończona.

Od rozpoczęcia budowy w 1986 roku minęło:

31 lat.

Przez ten czas Polska przeszła ogromną transformację polityczną, gospodarczą i społeczną.

Inwestycja rozpoczęta w czasach PRL została zakończona już w zupełnie innej Polsce.

23. 2018 – pojawia się nazwa Jezioro Mucharskie

Od 2018 roku zaczęto oficjalnie używać nazwy:

Jezioro Mucharskie.

Wcześniej funkcjonowała przede wszystkim nazwa:

Zbiornik Wodny Świnna Poręba.

Obie nazwy nadal można spotkać w dokumentach i publikacjach.

Nazwa „Jezioro Mucharskie” nawiązuje do miejscowości Mucharz, położonej nad zbiornikiem.

24. Elektrownia wodna

Integralną częścią inwestycji jest również elektrownia wodna przy zaporze.

Zastosowano w niej turbiny Kaplana.

Elektrownia wykorzystuje różnicę poziomów wody powstałą dzięki zaporze i produkuje energię elektryczną.

Jej moc wynosi około kilku megawatów, a roczna produkcja energii może osiągać kilkanaście GWh, w zależności od warunków hydrologicznych i sposobu eksploatacji zbiornika.

25. Ośrodek zarybieniowy

Budowa zapory zmieniła naturalny charakter Skawy.

Rzeka, która wcześniej była swobodnie płynącą rzeką górską, została podzielona przez ogromną konstrukcję hydrotechniczną.

Zmieniły się między innymi:

temperatura wody,
warunki życia ryb,
miejsca tarła,
możliwości migracji ryb,
charakter siedlisk wodnych.

Dlatego przy zbiorniku utworzono specjalny ośrodek zarybieniowy.

Jego zadaniem jest między innymi hodowla i zarybianie rzek gatunkami ryb występującymi w dorzeczu Skawy.

26. Co znajduje się dzisiaj pod wodą?

To jeden z najbardziej fascynujących elementów historii Jeziora Mucharskiego.

Pod powierzchnią wody znajdują się pozostałości dawnego krajobrazu:

stare drogi,
pola uprawne,
fundamenty budynków,
pozostałości zabudowy,
sady,
dawne nasypy kolejowe,
miejsca po mostach,
elementy infrastruktury,
stanowiska archeologiczne.

Najbardziej znanym przykładem są oczywiście Skawce.

Tam, gdzie dziś znajduje się jezioro, jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdowały się domy, gospodarstwa, szkoła, drogi i linia kolejowa.

27. Dawna linia kolejowa na współczesnych mapach

Dzięki starym mapom można stosunkowo dokładnie odtworzyć dawny przebieg linii kolejowej:

Wadowice → Gorzeń → Mucharz → Skawce → Zembrzyce → Sucha Beskidzka.

Fragment przebiegał przez dzisiejszą czaszę zbiornika.

Dlatego po utworzeniu Jeziora Mucharskiego konieczne było usunięcie starego torowiska oraz przebudowanie części infrastruktury komunikacyjnej.

Dawny przebieg kolei jest dziś jednym z najciekawszych elementów historycznego krajobrazu, który można rekonstruować na podstawie starych map i fotografii.

28. Trzy warstwy historii Jeziora Mucharskiego

Dzisiejsze Jezioro Mucharskie można właściwie postrzegać jako trzy nakładające się na siebie warstwy historii.

Warstwa pierwsza – średniowieczna dolina

Mucharz, Skawce, Zagórze i inne miejscowości rozwijały się przez setki lat wzdłuż Skawy.

Warstwa druga – XIX i XX wiek

Powstały drogi, kolej, mosty, szkoły, gospodarstwa, zakłady i nowoczesna infrastruktura.

Warstwa trzecia – zbiornik

Od 1986 roku rozpoczął się proces stopniowego zastępowania starego krajobrazu ogromnym sztucznym zbiornikiem.

Dzisiaj można więc powiedzieć, że Jezioro Mucharskie znajduje się nad zatopionym krajobrazem kulturowym doliny Skawy.

29. Najważniejsze funkcje Jeziora Mucharskiego

Ochrona przeciwpowodziowa

Jest to jedna z najważniejszych funkcji zbiornika.

Jezioro może zatrzymywać znaczną ilość wody podczas wysokich przepływów Skawy, chroniąc tereny położone poniżej zapory.

Retencja wody

Zbiornik gromadzi wodę i umożliwia bardziej kontrolowane jej uwalnianie w okresach niższych przepływów.

Produkcja energii

Elektrownia wodna wykorzystuje energię przepływającej wody do produkcji energii elektrycznej.

Gospodarka rybacka

Ośrodek zarybieniowy pomaga ograniczać niektóre skutki przerwania naturalnej migracji ryb.

Rekreacja

Współcześnie Jezioro Mucharskie staje się również miejscem wypoczynku, turystyki i rekreacji.

30. Podstawowe dane o zbiorniku

Jezioro Mucharskie ma około:

11 km długości,
około 1035 ha powierzchni przy maksymalnym poziomie,
około 161 mln m³ pojemności,
zaporę o długości około 604 m,
zaporę o maksymalnej wysokości około 54 m.

Dzięki tym parametrom jest jednym z najważniejszych sztucznych zbiorników wodnych w południowej Polsce.

31. Najważniejsze daty

Rok	Wydarzenie
1254	Pierwsza pisemna wzmianka o Mucharzu
1422	Wzmianka o Skawcach
1529	Wzmianka o Świnnej Porębie
początek XX w.	Pierwsze poważniejsze plany budowy zbiornika
1919–1920	Kolejne badania możliwości budowy zapory
lata 50. XX w.	Powrót koncepcji budowy zbiornika
lata 60.	Intensyfikacja badań i ograniczenia dla mieszkańców
1973	Ostateczny wybór Świnnej Poręby
1984	Decyzja o rozpoczęciu realizacji inwestycji
1985	Prace przygotowawcze
1986	Oficjalny początek budowy
1988	Początek likwidacji linii kolejowej Wadowice–Skawce
1992	Zakończenie rozbiórki linii Wadowice–Skawce
lata 90.	Znaczne spowolnienie budowy
2000	Zmiana systemu finansowania
2005	Nowy wieloletni program budowy
2009	Kolejne poważne problemy z finansowaniem
2010	Powódź i częściowe wykorzystanie retencyjne zbiornika
2014	Kolejna duża powódź
2014	Rozpoczęcie budowy ośrodka zarybieniowego
2016	Odejście ostatnich mieszkańców z terenów przeznaczonych do zalania
listopad 2016	Rozpoczęcie napełniania zbiornika
26 lipca 2017	Oficjalne zakończenie budowy
2018	Utrwalenie nazwy „Jezioro Mucharskie”
2018	Rozpoczęcie działalności ośrodka zarybieniowego
2019	Uruchomienie elektrowni wodnej
2020	Zakończenie procesu napełniania zbiornika

32. Jezioro Mucharskie – historia prawie stu lat planowania

Historia Jeziora Mucharskiego jest więc znacznie dłuższa niż historia samej budowy zapory.

Od pierwszych koncepcji z początku XX wieku minęło prawie sto lat, zanim dolina Skawy przyjęła swój obecny kształt.

Była to historia:

planów → badań → decyzji → wysiedleń → likwidacji kolei → budowy → kryzysów finansowych → powodzi → badań archeologicznych → napełnienia zbiornika → powstania nowego krajobrazu.

Budowa rozpoczęta w 1986 roku zakończyła się oficjalnie w 2017 roku, czyli po 31 latach.

Jednak dla mieszkańców historia ta zaczęła się znacznie wcześniej i trwała przez pokolenia.

Dzisiejsze Jezioro Mucharskie nie jest więc tylko zbiornikiem wodnym.

Jest ono również pamiątką po dawnej dolinie Skawy, po miejscowościach, które przez setki lat rozwijały się nad rzeką, a następnie zostały częściowo lub całkowicie usunięte z krajobrazu.

Pod powierzchnią jeziora pozostał fragment dawnego świata – drogi, pola, fundamenty, ślady infrastruktury i miejsca związane z życiem dawnych mieszkańców.

Dlatego patrząc dzisiaj na spokojną taflę Jeziora Mucharskiego, warto pamiętać, że jeszcze stosunkowo niedawno znajdowała się tutaj żywa dolina z domami, gospodarstwami, szkołą, drogami, mostami i koleją.

To właśnie ta historia sprawia, że Jezioro Mucharskie jest jednym z najbardziej interesujących przykładów przemiany krajobrazu w Małopolsce.

Odsłon: 84

Następna strona: Jezioro Dobczyckie