Historyczna trasa przez cztery wsie Gminy Niedźwiedź

Są miejsca, w których historii trzeba szukać w muzeum. Są też takie, gdzie historia stoi po prostu przy drodze – między domami, w lasach i na górskich zboczach.

Niedźwiedź jest właśnie takim miejscem.

Gmina składa się z czterech wsi: Niedźwiedź, Poręba Wielka, Konina i Podobin. Razem tworzą obszar, na którym do dziś widoczne są ślady wielowiekowego osadnictwa, rolnictwa, gospodarki leśnej, dóbr szlacheckich, religii, kultury Zagórzan, literatury, wojny i turystyki.

Ta trasa została pomyślana jako jednodniowa wycieczka, podczas której nie tylko oglądamy to, co znajduje się tutaj dzisiaj, ale nieustannie spoglądamy wstecz na to, co wydarzyło się w tym miejscu dawniej.

---

1. Punkt startowy: Niedźwiedź

Proponowany początek: centrum Niedźwiedzia

Niedźwiedź jest administracyjnym sercem gminy i leży w miejscu, gdzie spotykają się doliny Koniny i Porębianki.

Tutaj zaczyna się nasza opowieść.

Pierwsze historyczne wzmianki związane z tym obszarem sięgają XIII wieku. Nazwa cieku wodnego pojawia się już w dokumentach z 1254 roku. Sama wieś, według źródeł historycznych, została jednak formalnie założona dopiero w 1398 roku.

To rozróżnienie jest ważne: rok 1254 nie jest dowodem na to, że istniała wówczas wieś Niedźwiedź w takiej formie, jaką znamy dzisiaj. Pokazuje jednak, że obszar ten oraz jego cieki wodne były już wtedy znane.

Warto tutaj zobaczyć:

• centrum wsi;

• kościół;

• pomnik Władysława Orkana;

• otaczające doliny;

• dawny układ dróg;

• przydrożne kapliczki.

To dobre miejsce, aby rozpocząć podróż w czasie – 775 lat wstecz.

---

2. Pomnik Władysława Orkana

W centrum znajduje się pomnik Władysława Orkana, jednej z najbardziej znanych postaci w historii Gorców.

Pomnik został ustawiony na rynku wiejskim w 2000 roku. Orkan urodził się w 1875 roku w pobliskiej Porębie Wielkiej, a później został pisarzem i jednym z najważniejszych literackich głosów ludności górskiej.

Jego znaczenie wykracza jednak daleko poza literaturę.

Czytając jego twórczość, można zobaczyć obraz dawnego życia w miejscowościach u podnóża Gorców: biedę, życie chłopów, różnice społeczne, ciężką pracę oraz silną więź z krajobrazem.

Tutaj zaczyna się więc również opowieść o zwykłych mieszkańcach Niedźwiedzia.

Nie o królach ani rodzinach szlacheckich, lecz o ludziach, którzy przez stulecia żyli na tych zboczach.

---

3. Kościół i pamięć o 1593 roku

Z centrum przechodzimy do historii kościelnej.

W 1593 roku Sebastian Lubomirski ufundował w Niedźwiedziu drewniany kościół. W 1605 roku utworzono parafię.

Kościół, który widzimy dzisiaj, nie jest jednak budowlą z 1593 roku.

Pierwszy kościół spłonął w 1695 roku. Następnie w latach 1696–1699 zbudowano nowy drewniany kościół. Ta historyczna świątynia przetrwała prawie trzy stulecia, lecz ostatecznie całkowicie spłonęła w 1992 roku.

Na szczęście część historycznego dziedzictwa religijnego została zachowana.

Kamienna kaplica, która znajdowała się przy dawnym zespole kościelnym, przetrwała pożar.

Miejsce to jest więc swego rodzaju kapsułą czasu:

1593 – pierwszy kościół
1695 – pożar
1696–1699 – nowy drewniany kościół
1846 – kamienna kaplica
1875 – chrzest Władysława Orkana
1992 – pożar drewnianego kościoła
1997 – nowy kościół

To niemal cztery wieki historii w jednym miejscu.

---

4. Cmentarz

Następnie warto poświęcić chwilę na cmentarz.

Nie jest to może klasyczna atrakcja turystyczna, ale pod względem historycznym jest to jedno z najciekawszych miejsc.

Tutaj spotykają się różne rozdziały historii.

Znajdują się tu między innymi pamiątki związane z rodziną Władysława Orkana oraz z kapitanem Julianem Zapałą „Lampartem”, ważną postacią polskiego ruchu oporu podczas II wojny światowej.

W tym miejscu staje się jasne, że historia Niedźwiedzia nie składa się wyłącznie ze starych dokumentów.

Historia jest tutaj dosłownie zapisana w kamieniu.

---

5. Z Niedźwiedzia do Poręby Wielkiej

Następnie jedziemy do Poręby Wielkiej, największej wsi w gminie.

Nazwa Poręba odnosi się do miejsca, w którym wycięto lub wykarczowano fragment lasu. Sam krajobraz mówi więc już coś o kolonizacji tego obszaru.

Na przestrzeni wieków Poręba rozwijała się jako ważny ośrodek dóbr ziemskich, a później także gospodarki leśnej i różnych form rzemiosła oraz przemysłu.

Dzisiaj jest natomiast najważniejszym ośrodkiem turystycznym gminy.

---

6. Orkanówka – dom pisarza

Obowiązkowym punktem tej historycznej trasy jest Orkanówka.

To dawny dom Władysława Orkana.

Tutaj historia nagle staje się bardzo bliska.

Zamiast oglądać jedynie pomnik, można zobaczyć, jak żył pisarz z Gorców i jaka kultura go otaczała.

W muzeum znajdują się między innymi przedmioty etnograficzne, ceramika, drewniane przedmioty gospodarstwa domowego, kołowrotki oraz narzędzia służące do obróbki lnu.

Wyjątkowe jest również otoczenie domu.

Orkan zasadził aleję drzew, która do dziś stanowi część krajobrazu Orkanówki.

---

7. Park Wodzickich

Z Orkanówki przechodzimy do zupełnie innego rozdziału – dawnego majątku rodziny Wodzickich.

Od 1760 roku Wodziccy byli związani z tym majątkiem.

Park jest dziś jednym z najważniejszych miejsc historycznych Poręby Wielkiej. Rosną tu bardzo stare drzewa, a także zachowały się pozostałości dawnego majątku. Oficjalne informacje wspominają o drzewach mających około 300–400 lat.

Warto tutaj przede wszystkim spokojnie pospacerować.

Nie wszystko, co zobaczymy, jest spektakularne.

I właśnie dlatego jest to interesujące.

Stare drzewo może być starsze od wielu budynków, które kiedyś stały wokół niego.

---

8. Majątek, który zniknął podczas wojny

Majątek Wodzickich opowiada również dramatyczną historię.

Podczas II wojny światowej majątek był wykorzystywany przez Niemców. W styczniu 1945 roku duża część zespołu została zniszczona przez pożar.

Dzisiaj można zobaczyć przede wszystkim park, stare drzewa, mury, pozostałości zabudowań oraz niektóre elementy historyczne.

Spacerując tutaj, warto uświadomić sobie:

Tutaj kiedyś znajdował się znacznie większy majątek.

Budynki w większości zniknęły.

Pozostał krajobraz.

---

9. Dawny przemysł Poręby

Poręba była dawniej czymś znacznie więcej niż tylko wsią rolniczą.

Dzięki ogromnym kompleksom leśnym rozwijały się tutaj różne formy działalności gospodarczej.

Istniały zakłady związane z obróbką drewna, młyny i inne rodzaje działalności. Swoją rolę odgrywała również produkcja szkła.

Las przez stulecia nie był wyłącznie przyrodą.

Był surowcem gospodarczym.

Drewno oznaczało domy, opał, narzędzia i handel.

Wyjaśnia to również, dlaczego nazwa Poręba – miejsce wykarczowane w lesie – tak dobrze pasuje do historii tego obszaru.

---

10. Papiernia i dawna papiernia

Podczas przejazdu przez ten obszar można następnie opowiedzieć historię dawnego młyna papierniczego.

W 1608 roku na tym terenie powstała papiernia. Według lokalnych źródeł historycznych funkcjonowała ona mniej więcej do 1730 roku.

Sam młyn już nie istnieje.

Pamięć o nim zachowała się jednak w nazwie miejscowej Papiernia.

Jest to piękny przykład ważnej zasady dotyczącej Niedźwiedzia:

Czasami budynek znika, ale pozostaje jego nazwa.

Kto dziś jedzie przez ten krajobraz, może dzięki temu odkrywać dawną historię gospodarczą, mimo że nie zachowała się już żadna fabryka ani młyn.

---

11. Konina – wieś Zagórzan

Kolejnym celem jest Konina.

Tutaj charakter naszej trasy się zmienia.

Zamiast majątków ziemskich i pisarzy spotykamy Zagórzan, czyli górali zamieszkujących ten region.

Konina od dawna miała charakter rolniczy, ale obecnie ważną rolę odgrywa również turystyka. Gmina wskazuje przede wszystkim tradycyjną zabudowę zagórzańską w przysiółku Halamy.

Warto zwrócić uwagę na:

• drewniane domy;

• stare stodoły;

• kapliczki;

• hale i górskie łąki;

• tradycyjne gospodarstwa;

• sposób, w jaki domy zostały wzniesione na zboczach.

Tutaj widać, jak przez stulecia ludzie dostosowywali się do górskiego krajobrazu.

---

12. Krajobraz Koniny

Nie przejeżdżaj przez Koninę zbyt szybko.

Właśnie tutaj warto czasami zjechać z głównej drogi na małą drogę boczną – oczywiście tylko tam, gdzie jest to dozwolone.

Spójrz na rozproszoną zabudowę.

Zamiast jednej zwartej wsi widzimy domy i gospodarstwa rozrzucone po zboczach.

Jest to ważna cecha tradycyjnego krajobrazu górskiego.

Krajobraz opowiada tutaj właściwie tę samą historię co stare domy:

ludzie nie żyli pomimo gór, lecz razem z górami.

---

13. W kierunku Gorców

Z Koniny możemy ruszyć dalej w kierunku Gorców.

W tym momencie historyczna trasa zmienia się w spacer pośród przyrody.

Góry nie są tylko tłem.

Są głównym motywem całej opowieści.

Lasy dostarczały drewna.

Doliny decydowały o tym, gdzie powstawały wsie.

Górskie hale były wykorzystywane przez bydło i pasterzy.

Trudny dostęp zapewniał partyzantom ochronę podczas wojny.

A dziś te same lasy przyciągają turystów i miłośników przyrody.

---

14. Historyczny szlak na Turbacz

Jednym z najpiękniejszych sposobów, aby tego doświadczyć, jest wędrówka w kierunku Turbacza.

Od granicy Gorczańskiego Parku Narodowego w pobliżu Niedźwiedzia prowadzi zielony szlak do schroniska PTTK na Turbaczu.

Trasa ma około 7,6 km i według podawanych informacji zajmuje około 3 godziny i 30 minut, przy różnicy wysokości około 791 metrów.

Podczas jednodniowej wycieczki nie trzeba oczywiście przechodzić całej trasy.

Można wybrać również krótszy odcinek.

Celem nie jest wyłącznie zdobycie szczytu.

Celem jest doświadczenie tego, dlaczego lasy były tak ważne.

---

15. II wojna światowa w lasach

Podczas II wojny światowej Gorce nabrały nowego znaczenia.

Lasy zapewniały ochronę polskiemu ruchowi oporu.

Już w 1939 roku zaczęły powstawać organizacje konspiracyjne. W listopadzie 1939 roku w Niedźwiedziu powstała ważna placówka ZWZ.

Później ZWZ stał się częścią Armii Krajowej.

Kapitan Julian Zapała, pseudonim „Lampart”, stał się jedną z najbardziej znanych postaci ruchu oporu w tym regionie.

Lasy, które wcześniej dostarczały mieszkańcom drewna, teraz stały się kryjówkami.

Ten sam krajobraz otrzymał zupełnie nową funkcję.

---

16. Podobin – spokojna czwarta wieś

Ostatnią z czterech wsi jest Podobin.

Podobin jest mniejszy od Poręby Wielkiej i ma inny charakter. Leży bliżej Mszany Dolnej i stanowi niejako przejście pomiędzy gminą a szerszym otoczeniem.

Tutaj możemy zakończyć opowieść o gminie.

Podobin pokazuje bowiem, że Gmina Niedźwiedź nie składa się wyłącznie z miejsc turystycznych.

Również mniejsze wsie są częścią historycznego krajobrazu.

---

17. Powrót do Niedźwiedzia

Z Podobina wracamy do Niedźwiedzia.

Teraz wieś prawdopodobnie wygląda inaczej niż na początku dnia.

Widzieliśmy już, co kryje się za tym krajobrazem.

Cztery wsie tworzą razem jedną historię:

Niedźwiedź – administracyjne i historyczne serce.

Poręba Wielka – majątek ziemski, Orkan i turystyka.

Konina – kultura Zagórzan i górski krajobraz.

Podobin – mniejsza wieś na skraju gminy.

---

18. Cztery wsie w jednej opowieści

Całą historię można właściwie podsumować następująco:

Niedźwiedź

Wieś historii

Tutaj spotykają się kościół, administracja, Orkan, wojna i dawny układ wsi.

Poręba Wielka

Wieś majątku ziemskiego i literatury

Tutaj znajdujemy Wodzickich, Orkanówkę, zabytkowy park i rozwój turystyki.

Konina

Wieś Zagórzan

Tutaj najważniejszą rolę odgrywa tradycyjna kultura góralska.

Podobin

Wieś na skraju Gorców

Tutaj spotykają się krajobraz wiejski i połączenie z Mszaną Dolną.

Razem tworzą jeden obszar.

---

19. Praktyczny plan jednodniowej wycieczki

Na spokojny dzień historyczny proponuję zaplanować trasę mniej więcej tak:

09:00 – centrum Niedźwiedzia

Pomnik Orkana, centrum wsi i kościół.

10:00 – historyczne miejsce kościoła i cmentarz

Około godziny.

11:15 – Poręba Wielka

Park i okolice.

12:00 – Orkanówka

Zwiedzanie i spacer.

13:30 – obiad

Najlepiej w Porębie Wielkiej lub okolicy.

14:30 – park Wodzickich

Spokojny spacer po historycznym parku.

15:30 – kierunek Konina

Po drodze podziwianie krajobrazu.

16:00 – Konina

Tradycyjna zabudowa i kultura Zagórzan.

17:00 – krótki spacer po Gorcach

Na przykład w kierunku GPN.

18:30 – Podobin

Krótki przejazd przez wieś.

19:00 – powrót do Niedźwiedzia

Zakończenie wycieczki w centrum.

---

20. Najpiękniejszy sposób na przeżycie tej trasy

Nie traktuj tej wycieczki jak klasycznej turystycznej „listy do odhaczenia”.

Zatrzymaj się na chwilę przy każdym miejscu.

Rób zdjęcia szczegółów.

Stare drewniane okno.

Krzyż przydrożny.

Stare drzewo.

Drewniana stodoła.

Potok.

Górska łąka.

Nagrobek.

Stary mur.

Widok na dolinę.

Bo właśnie te małe rzeczy opowiadają historię.

---

21. Jeden dzień, 775 lat

Na początku dnia możesz widzieć tylko polską górską wieś.

Pod koniec dnia odbyłeś właściwie podróż przez prawie osiem stuleci.

Od pierwszych średniowiecznych wzmianek...

do cystersów,

od dóbr królewskich...

do Ratułda i Pieniążka,

od Lubomirskich...

do majątku Wodzickich,

od papierni...

do drewnianych chłopskich domów,

od Władysława Orkana...

do partyzantów II wojny światowej,

od pożaru w 1992 roku...

do współczesnej gminy.

A wszędzie znajduje się ten sam krajobraz:

Gorce.

---

22. Zakończenie trasy

Kiedy pod koniec dnia ponownie przyjedziesz do Niedźwiedzia, spójrz jeszcze raz na góry.

Te góry są tutaj od wszystkich tych stuleci.

Widziały pierwszych osadników.

Widziały, jak lasy ustępowały miejsca rolnictwu.

Widziały, jak budowano i palono drewniane kościoły.

Widziały, jak przychodziły i odchodziły rody szlacheckie.

Widziały, jak Orkan pisał.

Dawały schronienie ludziom podczas wojny.

A dziś widzą turystów, rowerzystów i wędrowców.

Dlatego najlepszym podsumowaniem nie jest chyba:

„Niedźwiedź ma 775 lat historii”.

Lecz:

„Niedźwiedź przez 775 lat żył razem ze swoimi górami”.

I właśnie dlatego ta gmina jest tak interesująca.

Nie dlatego, że znajduje się tutaj dziesiątki wielkich zabytków.

Lecz dlatego, że historia, krajobraz i ludzie są tutaj nadal ze sobą połączeni.

---

Trasa w skrócie

NIEDŹWIEDŹ
↓
Pomnik Władysława Orkana
↓
Kościół i historyczne miejsce kościoła
↓
Cmentarz
↓
PORĘBA WIELKA
↓
Orkanówka
↓
Park Wodzickich
↓
Papiernia / ślady dawnego przemysłu
↓
KONINA
↓
Kultura Zagórzan
↓
Gorce / szlak turystyczny
↓
PODOBIN
↓
NIEDŹWIEDŹ

Cztery wsie – cztery rozdziały

Niedźwiedź – historia
Poręba Wielka – majątek ziemski i Orkan
Konina – Zagórzanie i góry
Podobin – wieś i krajobraz

Jedna gmina. Cztery wsie. Prawie osiem wieków historii.