Historia Koniny – od średniowiecza do czasów współczesnych

Konina, położona w obecnej gminie Niedźwiedź, w powiecie limanowskim, w województwie małopolskim, jest jedną z najstarszych miejscowości w regionie Gorców. Jej historia jest ściśle związana z kolonizacją górskich terenów, zakonem cystersów ze Szczyrzyca, dobrami królewskimi Nowego Targu, a później z wielkimi rodami szlacheckimi.

1. Konina przed powstaniem wsi

Tereny dzisiejszej Koniny były pierwotnie pokryte rozległymi lasami górskimi. W średniowieczu nie istniała tutaj jeszcze zwarta wieś. W dolinach i na łagodniejszych stokach zaczęto stopniowo wycinać lasy i przygotowywać ziemię pod uprawę.

W procesie tym dużą rolę odegrali cystersi z klasztoru w Szczyrzycu, którzy uczestniczyli w organizowaniu nowych osad na terenach Gorców.

Konina powstała jako osada zakładana „na surowym korzeniu”, czyli na terenach wcześniej niezamieszkanych i nieuprawianych. Wycinano las, przygotowywano pola, łąki i pastwiska, a zabudowa zaczęła rozwijać się wzdłuż doliny potoku Konina.

2. Założenie Koniny – około 1398 roku

Za rok powstania Koniny tradycyjnie przyjmuje się 1398.

W dawnych dokumentach nazwa miejscowości występowała w różnych formach, między innymi:

• Kórzyna,
• Kónina,
• Kunina,
• Konina.

Z biegiem czasu utrwaliła się forma Konina.

Istnieją również lokalne wyjaśnienia pochodzenia nazwy. Jedna z tradycji wiąże ją z dawnymi procesami związanymi z produkcją potażu i szkła oraz dymem unoszącym się nad lasami. Nie należy jednak traktować tej etymologii jako całkowicie pewnej.

3. Cystersi i rozwój osady

Cystersi byli nie tylko zakonnikami. W średniowieczu zajmowali się również:

• organizacją rolnictwa,
• gospodarką leśną,
• kolonizacją nowych terenów,
• organizacją osad,
• administracją dóbr ziemskich.

Pierwsi mieszkańcy Koniny musieli przystosować się do trudnych warunków górskich. Wycinano lasy, zakładano pola i łąki oraz tworzono gospodarstwa.

Z czasem powstała charakterystyczna dla regionu, rozciągnięta zabudowa wzdłuż doliny.

4. Osadnictwo wołoskie

W późnym średniowieczu na rozwój regionu wpłynęło również osadnictwo wołoskie.

Wołosi przynieśli ze sobą charakterystyczną kulturę pasterską, w której ważną rolę odgrywały:

• hodowla owiec,
• hodowla bydła,
• wypas na górskich halach,
• gospodarka leśna,
• sezonowe przemieszczanie się pasterzy.

Tradycje te stały się jednym z elementów późniejszej kultury Zagórzan.

Do dziś Konina jest związana z kulturą zagórzańską, widoczną między innymi w gwarze, muzyce, stroju, architekturze i tradycyjnym pasterstwie.

5. Konina w dobrach królewskich

W późnym średniowieczu nastąpiły zmiany własnościowe. Tereny te zostały związane z dobrami królewskimi skupionymi wokół Nowego Targu.

Konina znalazła się w obrębie większego kompleksu dóbr królewskich, które były następnie dzierżawione przez przedstawicieli szlachty.

W kolejnych stuleciach dobra te przechodziły w ręce różnych rodów.

6. Folwark i gospodarka szlachecka

W XVI wieku nastąpiło dalsze umacnianie gospodarki folwarcznej.

Część ziemi została przeznaczona na potrzeby folwarku, czyli dużego gospodarstwa należącego do właściciela ziemskiego.

Dla chłopów oznaczało to wzrost obowiązków wobec właściciela. Oprócz czynszów i danin musieli wykonywać również pańszczyznę, czyli obowiązkową pracę na ziemiach folwarcznych.

Życie mieszkańców Koniny przez wiele stuleci było więc silnie związane z gospodarką rolną i leśną.

7. Konina i „klucz porębski”

Konina była związana z dużym kompleksem majątkowym określanym jako klucz porębski, którego ważnym ośrodkiem była Poręba Wielka.

W skład tego kompleksu wchodziły między innymi:

• Poręba Wielka,
• Niedźwiedź,
• Konina,
• Podobin,
• Mszana Górna,
• Lubomierz.

Dlatego historia Koniny jest bardzo mocno związana z historią Poręby Wielkiej i miejscowych dóbr ziemskich.

8. Huta szkła i potażownia

Jednym z najbardziej interesujących rozdziałów historii Koniny jest rozwój dawnego przemysłu leśnego.

W okolicy funkcjonowały urządzenia związane z produkcją potażu, a także huta szkła. Szczególnie ważny był rejon znany jako Potasznia/Potaśnia.

Potaż otrzymywano z popiołu drzewnego. Wypalano drewno, a następnie odpowiednio przetwarzano powstały popiół.

Potaż był potrzebny między innymi w produkcji szkła.

Można więc przedstawić dawny proces gospodarczy w uproszczeniu:

lasy Gorców → wycinka drewna → spalanie → popiół → potaż → produkcja szkła

Oznacza to, że mieszkańcy Koniny nie zajmowali się wyłącznie rolnictwem. Lasy stanowiły bardzo ważne źródło surowców i dochodów.

9. Lasy Koniny

Lasy przez wiele stuleci miały ogromne znaczenie gospodarcze.

W XIX wieku duża część lasów należała do właścicieli ziemskich. Chłopi dysponowali przede wszystkim niewielkimi gospodarstwami, polami, łąkami i pastwiskami.

Mieszkańcy utrzymywali się z:

• rolnictwa,
• hodowli bydła,
• hodowli owiec,
• pracy w lesie,
• pozyskiwania drewna,
• sezonowej pracy zarobkowej.

Gospodarka leśna była szczególnie ważna ze względu na górski charakter miejscowości.

10. Konina w XIX wieku

W XIX wieku Konina była typową wsią górską zamieszkaną przez Zagórzan.

Według danych historycznych w drugiej połowie XIX wieku miejscowość liczyła około 1100 mieszkańców i około 160 domów.

Większość rodzin żyła stosunkowo skromnie.

Typowe gospodarstwo posiadało drewniany dom mieszkalny, budynki gospodarcze, stodołę lub stajnię oraz kilka rozproszonych działek.

Ze względu na ukształtowanie terenu pola i łąki znajdowały się często w różnych częściach doliny i na stokach.

11. Tradycyjna architektura

Dawna Konina posiadała charakterystyczną drewnianą zabudowę zagórzańską.

Domy budowano przede wszystkim z drewna, a gospodarstwa były dostosowane do górskiego klimatu i warunków terenowych.

Budynki mieszkalne i gospodarcze znajdowały się blisko siebie, a zabudowa nie tworzyła regularnego układu ulic znanego z miast.

Domy rozmieszczone były wzdłuż doliny, potoku oraz na stokach.

12. Kultura Zagórzan

Konina należy do obszaru kultury Zagórzan.

Charakterystyczne elementy tej kultury to między innymi:

• gwara zagórzańska,
• tradycyjny strój,
• muzyka i tańce,
• pasterstwo,
• drewniana architektura,
• tradycyjne potrawy,
• zwyczaje związane z życiem górskiej wsi.

Gwara zagórzańska jest nadal obecna wśród części mieszkańców regionu.

13. Pasterstwo i oscypek

Tradycyjne pasterstwo owiec jest jednym z najważniejszych elementów kultury Karpat.

Konina jest również związana z tradycją produkcji oscypka, czyli charakterystycznego wędzonego sera owczego.

Tradycja ta jest częścią dziedzictwa kulturowego całego regionu Gorców i Podhala.

14. II wojna światowa

Podczas II wojny światowej górskie lasy Koniny i Gorców ponownie zyskały ogromne znaczenie.

Trudno dostępne tereny były wykorzystywane przez oddziały partyzanckie.

Lasy zapewniały partyzantom:

• schronienie,
• możliwość ukrycia,
• dostęp do żywności,
• naturalne drogi komunikacyjne.

W rejonie Potaszni znajdowały się również obiekty leśne związane z gospodarką leśną. Niektóre z nich zostały zniszczone podczas działań wojennych.

15. Szkoła w Koninie

W XX wieku coraz większą rolę zaczęło odgrywać szkolnictwo.

Dzisiejsza szkoła w Koninie nosi imię Katarzyny Smreczyńskiej, matki znanego pisarza Władysława Orkana, który pochodził z pobliskiej Poręby Wielkiej.

Szkoła stała się jednym z ważnych centrów życia lokalnej społeczności.

16. Zmiany administracyjne

Konina przez pewien czas funkcjonowała jako samodzielna jednostka administracyjna.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku miejscowość należała do struktur administracyjnych powiatu limanowskiego.

W okresie międzywojennym następowały kolejne reformy administracyjne.

W 1933 roku utworzono większe jednostki zbiorowe, a Konina została związana administracyjnie z gminą Niedźwiedź.

Po II wojnie światowej następowały kolejne reformy:

• 1950 – zmiany w systemie administracji lokalnej,
• 1954 – wprowadzenie gromad,
• 1973 – reforma gmin,
• 1975 – utworzenie województwa nowosądeckiego,
• 1999 – reforma administracyjna i powrót powiatu limanowskiego oraz województwa małopolskiego.

17. Gorczański Park Narodowy

Współczesna Konina jest silnie związana z Gorczańskim Parkiem Narodowym.

Południowe i górskie obszary miejscowości przechodzą w rozległe tereny leśne Gorców.

W pobliżu znajdują się między innymi:

• Kudłoń – 1274 m n.p.m.,
• Mostownica – 1251 m,
• Czoło Turbacza – około 1258 m,
• Turbaczyk – około 1078 m.

Konina stanowi więc jeden z naturalnych punktów dostępu do górskich terenów Gorców.

18. Potok Konina

Jednym z najważniejszych elementów krajobrazu miejscowości jest potok Konina.

Powstaje on z kilku mniejszych cieków, między innymi Roztoki, Zapalca i Domagałowego Potoku.

Potok przepływa przez dolinę i od wieków miał znaczenie dla mieszkańców.

Woda była potrzebna do życia, hodowli zwierząt, rolnictwa, a dawniej również do różnych form działalności gospodarczej.

W okolicy znajduje się między innymi charakterystyczne miejsce zwane Koński Banior.

19. Konina dzisiaj

Dzisiaj Konina jest jedną z miejscowości gminy Niedźwiedź.

Razem z:

• Niedźwiedziem,
• Porębą Wielką,
• Podobinem

tworzy współczesną gminę Niedźwiedź.

Konina zachowała jednak wiele elementów swojego dawnego charakteru.

Można tutaj odnaleźć ślady kolejnych epok:

średniowieczna kolonizacja → cystersi → osadnictwo wołoskie → dobra królewskie → gospodarka folwarczna → wielkie majątki ziemskie → gospodarka leśna → wieś zagórzańska → II wojna światowa → współczesna miejscowość turystyczna.

Historia Koniny jest więc nie tylko historią jednej wsi. Jest częścią znacznie większej historii Gorców, Zagórzan i południowej Małopolski.

20. Konina i historia rodzin

Szczególnie interesujące może być połączenie historii Koniny z historią poszczególnych rodzin.

Dawne księgi parafialne, spisy ludności, mapy katastralne i dokumenty własnościowe mogą pozwolić ustalić:

• gdzie znajdowały się konkretne gospodarstwa,
• kto był właścicielem poszczególnych działek,
• jakie były dawne numery domów,
• które rodziny mieszkały w Koninie w XIX wieku,
• jak poszczególne rody przemieszczały się między Koniną, Podobinem, Porębą Wielką i Niedźwiedziem.

Tego rodzaju badania mogą być szczególnie cenne przy odtwarzaniu historii rodzin takich jak Jamróz/Jamroz.

Konina około 1850 roku

Najciekawszym kolejnym krokiem byłoby stworzenie dokładnej rekonstrukcji Koniny około 1848–1850 roku, opartej na dawnej mapie katastralnej.

Można wtedy spróbować odtworzyć:

• dawne numery działek,
• numery domów,
• nazwiska właścicieli,
• przebieg dróg,
• potok Konina,
• dawne pola i łąki,
• lasy dworskie,
• folwark,
• Potasznię,
• dawną hutę szkła,
• młyny i inne obiekty gospodarcze.

W ten sposób można przejść od ogólnej historii Koniny do konkretnej mapy wsi i konkretnych rodzin, które mieszkały tam w XIX wieku.